De paus loopt in Israël op eieren

(Trouw)Beeld AP

Paus Benedictus XVI brengt over ruim een week zijn eerste bezoek aan het Midden-Oosten. Hij gaat naar Jordanië, Israël en de Palestijnse gebieden. Officieel gaat het om een bedevaart. Pausbezoeken aan het Heilige Land vereisen altijd een hoge mate van diplomatiek koorddansen.

Een bezoek aan Jad Vasjem, de gedenkplaats voor de Holocaust, staat op zijn programma. Maar dat deel van het museum waarin voorganger Pius XII verweten wordt geen hand te hebben uitgestoken om Joden te redden, slaat Benedictus XVI over.

Het is niet het enige netelige punt tijdens het bezoek van de paus, volgende maand, aan het Heilige Land. Rabbijnen hebben al gemord dat Benedictus XVI zijn grote kruis draagt tijdens zijn kijkje bij de Klaagmuur, een kruis dat in hun ogen eeuwen van vervolging door de kerk symboliseert.

Pausbezoeken aan ’de Joodse staat’, vergen per definitie een hoog niveau van diplomatiek koorddansen. Officieel heet het dat Benedictus op bedevaart komt. Maar tegen de achtergrond van 2000 jaar beladen geschiedenis is een politieker bezoek nauwelijks denkbaar.

„Het Vaticaan kan formeel Israël zelfs nooit echt als staat van de Joden erkennen, laat staan enige aanspraak van de Joden op Jeruzalem accepteren”, meent professor Yvonne Friedman, gespecialiseerd in de relatie tussen Israël en het Vaticaan. Zij verwijst naar kerkvader Augustinus, die ooit bepaalde dat de Joden over Judea konden heersen ’tot de komst van de messias’.

„Sindsdien zijn zij veroordeeld, net als Kaïn die zijn broeder doodde, een vernederend, vluchtend bestaan te leiden, in afzondering, zonder eigen land. In die visie van het Vaticaan is de staat Israël een historische vergissing en kan de redding voor de Joden slechts komen als ook zij de messias aanvaarden”, aldus Friedman.

Een eeuw geleden zei de toenmalige paus Pius X het op een iets andere manier toen Theodor Herzl, de grondlegger van het moderne zionisme, hem om steun vroeg voor zijn plannen voor een nationaal tehuis voor het Joodse volk. De paus antwoordde: „De Joden hebben onze Heer nooit erkend. Daarom kunnen wij het Joodse volk niet erkennen... Als u naar Palestina komt om daar uw volk te vestigen, staan wij klaar met onze kerken en priesters om u allen te dopen.”

Friedman: „Om precies diezelfde reden weigerde Paulus VI tijdens zijn bezoek aan het Heilige Land in 1964 ook maar iets van doen te hebben met de Joodse staat.” Paulus liet de Israëlische president naar hem in Meggiddo reizen voor een uiterst korte begroeting en hij vertrok weer snel, terug naar de Westelijke Jordaanoever, die toen nog onder Jordaans bestuur stond. In zijn dankbrief, na afloop, was de titel president weggelaten. De brief werd verstuurd naar Tel Aviv, en niet Jeruzalem waar de Israëlische president zetelt.

In die periode was het Tweede Concilie, dat de houding van het Vaticaan jegens andere godsdiensten en met name het jodendom wezenlijk zou veranderen, nog in de maak. Maar ook politiek legde – en legt – de katholieke kerk grote gevoeligheid aan de dag voor de Arabische wereld en de christelijke gemeenschappen daar. Volgens sommigen is ook het komende pausbezoek er vooral op gericht de slinkende christelijke achterban in het Heilige Land een hart onder de riem te steken.

De werkelijke ommekeer in de relatie met Israël kwam eigenlijk pas na de Oslo-akkoorden tussen Israël en de Palestijnen in 1993. Toen pas knoopte het Vaticaan diplomatieke betrekkingen met Israël aan, die – vanwege het heilige evenwicht – gevolgd werden door een vergelijkbaar verdrag met de Palestijnen.

De kenners schrijven de toenadering vooral toe aan de inspanningen van Johannes Paulus II, de eerste paus die openlijk sprak over het recht van de Joden op terugkeer naar hun land, die het antisemitisme als een zonde bestempelde, en de eerste paus was die de Joden beschreef als ’de oudere broeders van het christendom’. Het jongetje dat in Polen de schoolbanken deelde met Joodse vriendjes, was ook de eerste paus die Auschwitz bezocht, dat trouwens vlakbij zijn geboortedorp lag.

Zijn bezoek in 2000, het jubeljaar, was in Israël een enorme happening die van minuut tot minuut werd gevolgd door de media. Het viel ook in een politiek optimistische periode, tot kort daarop het vredesproces mislukte en de tweede intifada uitbrak.

Niets van die opwinding is nu terug te vinden bij het bezoek van Benedictus. Bijna integendeel: de ruzietjes tussen Israël en het Vaticaan stapelen zich de laatste maanden op, of het nu de affaire rond de opheffing van de excommunicatie van Holocaustontkenner en hulpbisschop Williamson is, of het voornemen tot heiligverklaring van Pius XII (voorlopig in de la beland). Onlangs kwam daar Israëls boosheid bij over het feit dat juist het Vaticaan in de zaal bleef zitten bij de toespraak van de Iraanse president Ahmedinejad in Genève.

En dan is er ook het verschil in persoonlijke achtergrond.

De Poolse Johannes Paulus was in de oorlog ’goed’ geweest. De Duitse Benedictus – Joseph Alois Ratzinger – heeft een belast verleden als lid van de Hitlerjugend.

Dan Michman, historicus en onderzoeker van de Holocaust, ziet het huidige pausbezoek als een natuurlijk vervolg op dat van zijn voorganger en als onderdeel van de verandering in de relatie sinds de jaren zestig. „Er is nu een erkenning dat die dialoog met het jodendom nodig is, iets waarmee de protestantse kerken al veel vroeger zijn begonnen. Maar daarnaast heeft de katholieke kerk ook heel reële belangen zoals de christelijke gemeenschappen en het kerkbezit, dat niet gering is. En ook Israël heeft belang bij een voortgang van de dialoog.”

Het gebrek aan enige opwinding verklaart Michman met het feit dat het bezoek in 2000 eigenlijk het eerste echte pausbezoek aan Israël was dat de verandering in de verhoudingen markeerde. „Maar ook de persoonlijkheid speelt mee. De vorige paus was een veel jovialere man, communicatiever, hij sprak aan, ook vanwege zijn eigen achtergrond. En 2000 is misschien gewoon een getal, maar die datum werd toch omgeven door allerlei opwinding. Israël had toen ook economische verwachtingen van stromen pelgrims.”

„Ik denk dat ze de verwachtingen hebben bijgesteld, op politiek, religieus en economisch gebied”, zegt professor Yvonne Friedman. „Het bezoek van Johannes Paulus was indertijd een revolutie, in die zin dat het een echte poging tot verzoening was. Maar er waren te hoog gespannen verwachtingen en dus ook teleurstellingen. Het Vaticaan kan nu eenmaal niet erkennen dat de katholieke kerk fouten heeft gemaakt.

„Maar de paus heeft toen zelf ook onnodige dingen gezegd. Zoals zijn uitspraak in een Palestijns vluchtelingenkamp, waarbij hij de Palestijnse boeren betitelde als de afstammelingen van de herders uit de tijd van Jezus. Hij wilde ermee zeggen dat niet alleen de Palestijnen de underdog zijn, maar ook als het ware de echte Joden. Dat is historisch kolder. Die herders waren Joden”, zegt ze, bijna nog kwaad.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden