De paus gaat op reis en neemt mee...

Paus Franciscus zelf ziet zijn bezoek aan Jordanië en Israël als een pelgrimage, maar in het Midden-Oosten is alles politiek. Zijn reisgenoten: een moslimleider en een rabbijn.

Hij heeft nog geen voet op Israëlische bodem gezet, maar nu al jaagt paus Franciscus de lokale autoriteiten tegen zich in het harnas. Hij heeft namelijk te kennen gegeven af te willen zien van de gebruikelijke kogelvrije auto - essentieel voor pausen en wereldleiders in dit gebied - omdat hij zo dicht mogelijk bij de mensen wil zijn. "De paus maakt gebruik van een open pausmobiel en een gewone personenauto. De plaatselijke veiligheidsdiensten zullen zijn verzoek in overweging nemen", liet de woordvoeder van Franciscus weten. De Israëlische regering heeft inmiddels de veiligheidszone rond de plekken die de paus zal aandoen vergroot. Het is de vraag of de mensen langs de kant nog iets van Franciscus kunnen zien.

Pausen in het Heilige Land: altijd gedoe.

Zo waren orthodoxe joden woedend dat Johannes Paulus II het in 2000 waagde om de Klaagmuur te bezoeken en meed de Duitse paus Benedictus XVI tijdens zijn bezoek een expositie over de Holocaust omdat daar enkele onvriendelijke woorden aan het adres van zijn voorganger Pius XII te lezen waren.

Franciscus is de vierde bisschop van Rome die het Heilige Land bezoekt. De eerste was Paulus VI in 1964. Die leek eerst niet te kunnen gaan omdat het Vaticaan geen diplomatieke betrekkingen met de staat Israël onderhield. Maar hij ging toch en sprak in Jeruzalem met patriarch Athenagoras van Constantinopel. Het was de eerste ontmoeting tussen de primaten van de rooms-katholieke en oosters-orthodoxe kerk sinds de breuk tussen het westers en oosters christendom in 1054. Het maakte een eind aan ruim negenhonderd jaar lelijke gezichten trekken naar elkaar. "We moeten de wereld laten zien dat we meer dan ooit broeders zijn", zei Athenagoras tegen de magere paus. De wederzijdse banvloeken werden een jaar later plechtig opgeheven.

Het bezoek van Franciscus, dat vandaag begint en drie dagen duurt, staat in het teken van de vijftigste verjaardag van deze bijzondere ontmoeting. Morgen ontmoet hij de opvolger van Athenagoras, patriarch Bartholomeus, voor een oecumenische ontmoeting in de Grafkerk in Jeruzalem. Ook vertegenwoordigers van andere christelijke kerken zullen daarbij aanwezig zijn. Een oecumenische G20 dus. Het moet hét fotomoment van deze reis worden. Maar ook hierover is inmiddels rumoer ontstaan.

De gastheer van dit oecumenische feestje, de Grieks-orthodoxe patriarch van Jeruzalem Theophilos III, liet vorige week fijntjes weten dat de paus van Rome welkom is, maar dat hij wel moet beseffen dat híj de oorzaak is van de scheiding tussen het Oosten en het Westen. "Ik heb de indruk dat voor katholieken de paus belangrijker is dan Christus", voegde hij eraan toe. Bij boksen noemen ze zoiets een stoot onder de gordel. "Iets buitengewoons zal er niet voorvallen", aldus de orthodoxe kerkleider. Hij zegt dan ook niet te kunnen begrijpen waarom katholieken zo enthousiast over de ontmoeting zijn. Het toont eens te meer aan hoe gecompliceerd de verhoudingen tussen de verschillende kerken in het Midden-Oosten liggen. De vraag is of Franciscus erin zal slagen iets van het onderlinge wantrouwen weg te nemen.

Hij begint zijn reis aan het Midden-Oosten vandaag in Jordanië. Daar zal hij Syrische en Iraakse vluchtelingen ontmoeten. Vervolgens reist hij door naar Bethlehem en Jeruzalem. Opvallend is dat Franciscus op zijn reis Nazareth overslaat. "Daar ben ik niet blij mee", zei een prominente Arabische katholiek. "Hij heet Jezus van Nazareth en niet Jezus van Jeruzalem." Weer iemand geïrriteerd.

In de Jordaanse hoofdstad Amman draagt de paus een mis op waarbij 1500 kinderen tegelijkertijd hun Eerste Communie zullen doen. Slechts een handvol kinderen zal de eerste hostie daadwerkelijk van de hoge gast uit Rome ontvangen, dus of ze in het Guiness Book of Records komen, valt nog te bezien. Wat die katholieke kinderen en volwassenen aan de wereld willen laten weten is: wij zijn er nog en we hebben nog hoop voor de toekomst. Want het gaat niet goed met de christenen in het Midden-Oosten.

undefined

Spiritueel Disneyland

Begin vorige eeuw was nog ruwweg 20 procent van de bevolking in deze regio christen, nu nog maar 4 procent. Vooral veel christenen uit de middenklasse hebben de wijk genomen naar landen als Canada en de VS. Zij waren vaak de steunpilaren van de christengemeenschappen. Nergens is de uittocht zo zichtbaar als in de stad waar Christus ooit werd geboren. Was Bethlehem een eeuw geleden nog bijna volledig christelijk, nu is tweederde van de inwoners moslim. De rooms-katholieke patriarch van Jeruzalem Fouad Twal waarschuwde onlangs dat als deze ontwikkelingen zich doorzetten het Heilige Land een soort 'spiritueel Disneyland' dreigt te worden, vol met spectaculaire attracties, maar met slechts een paar echte gelovigen.

Ook het geweld tegen christenen neemt toe. In 2007 werd de enige christelijke boekhandel in de Gazastrook door een vuurwerkbom verwoest en de eigenaar door moslimextremisten vermoord. In 2010 werd het laatste christelijke weeshuis op de Westelijke Jordaanoever onder druk van de Palestijnse autoriteit gesloten. Afgelopen november zei Franciscus zich nooit te zullen neerleggen bij een Midden-Oosten zonder christenen. Zijn bezoek aan de regio is een hart onder de riem voor de christenen die er nog zijn en een aansporing om toch vooral te blijven wonen in het land waar Christus heeft rondgelopen.

Franciscus hecht veel waarde aan de interreligieuze dialoog, daarom heeft hij in zijn gevolg een jood en een moslim opgenomen. "Nog nooit vertoond", volgens een woordvoerder van het Vaticaan. Het gaat om Argentijnse vrienden van Franciscus: rabbijn Abraham Skorka, met wie de paus toen hij nog aartsbisschop van Buenos Aires was een boek schreef, en moslimleider Omar Abboud van het Argentijns Islamitisch Centrum. Skorka lijkt de reis te zien als een soort gezamenlijk project en praat er het liefst over in de wij-vorm. "We willen een boodschap van vrede en wederzijds begrip tussen christenen en joden achterlaten. Maar het gaat ons om alle mensen die in de regio wonen."

Volgens de rabbijn heeft Franciscus het voordeel dat hij uit Argentinië komt en geen deel heeft aan het besmette verleden dat Europa met de Joden heeft. "Als Europeanen de agenda bepalen, gaat het gesprek vaak over de last van het verleden. Franciscus ligt de nadruk op het nu: wat kunnen de verschillende geloven bijvoorbeeld in deze tijd gezamenlijk doen om armoede te bestrijden?" Abboud vergezelt de paus naar de Al-Aqsamoskee en Skoka gaat mee naar de Klaagmuur. "Ik denk dat de paus wil laten zien dat het voor moslims, joden en christenen mogelijk is om met elkaar bevriend te zijn. Hij houdt ervan de status quo te doorbreken", zegt de rabbijn.

Veel Palestijnen hopen dat hem dat ook lukt met het vredesproces dat al een paar jaar muurvast zit. Het Vaticaan staat al jaren een tweestatenoplossing voor. Verwacht wordt dat Franciscus dit standpunt in heldere taal zal herhalen. Dat hij er alles aan zal doen om beide kampen tevreden te houden, zie je ook aan het programma van het bezoek. Vanuit Amman vliegt hij direct door naar de Palestijnse gebieden, zonder eerst Tel Aviv aan te doen. En dat vinden ze in Israël niet leuk. "De paus begint zijn bezoek in de fictionele terreurstaat Palestina en niet in het echte democratisch land Israël", klonk het deze week in de Israëlische media. Aan de andere kant brengt hij ook een bezoek aan het graf van Theodor Herzl, de stichter van het zionisme.

undefined

Doorbraak

Veel christenen in het Heilige Land verwachten niet minder dan een wonder van Franciscus - hetzij op het vlak van hun eigen deplorabele positie, hetzij een doorbraak in het Palestijns-Israëlisch conflict. Eerder hoopten ze dat Johannes Paulus II en Benedictus XVI iets konden doen aan hun betreurenswaardige situatie. Ze hebben de moed nog altijd niet verloren en geloven nog steeds dat een paus het verschil kan maken. "Wij hopen dat Franciscus zich tot de Israëlische autoriteiten wendt en duidelijk maakt dat de bezetting die nu al 66 jaar duurt, een grote zonde is", zei de Palestijn Geries Khoury, directeur van een Interreligieus studiecentrum in Bethlehem deze week in een Italiaans weekblad. "Deze onderdrukking moet stoppen, weg met al die haat, laten we aan vrede werken."

Hij hekelt het in zijn ogen hypocriete Westen dat volgens hem alleen maar in economische en militaire termen over het Midden-Oosten kan praten. "Onze toekomst als christenen in deze regio hangt af van een rechtvaardige politiek van het Westen. D aar moeten ze nou eens ophouden moslims te demoniseren. Laten ze ons liever helpen om in deze veelheid van religies en culturen samen te leven: Arabieren, moslims en christenen tezamen."

Franciscus zelf ziet zijn reis vooral als een pelgrimage, maar in het Midden-Oosten is alles politiek, ook - en misschien wel vooral - religie. Aan de vooravond van het bezoek liep de spanning in Israël weer op. Plotseling ging het gerucht dat christenen voortaan het exclusieve beheer kregen over het Cenakel, de ruimte waar volgens de overlevering het Laatste Avondmaal gehouden werd. Joden geloven dat zich in hetzelfde complex het graf van koning David bevindt, voor hen een heilige plek. Het Vaticaan en de Israëlische regering ontkenden dat een deal ophanden is, maar dat weerhield tweehonderd ultra-orthodoxe joden er niet van om voor de deur van het complex te demonstreren. Het feit dat de autoriteiten de paus hebben toegestaan hier de mis te vieren - wat normaal gesproken verboden is - maakt de situatie er niet beter op. "Als ze deze kruisvaarder toelaten, wordt het ons onmogelijk gemaakt om hier nog langer te bidden", riep een woedende demonstrant.

En de paus? Hij weet wat hem te doen staat. Geen uitglijers maken, maar doen waar hij goed in is: mensen ontmoeten en ze recht in de ogen kijken. Dit is geen politieke paus, maar wel een leider die een feilloos instinct heeft voor het juiste gebaar op de juiste plek. Denk maar aan de vredeswake voor Syrië van september vorig jaar. Die gaf de diplomatie een boost en niet veel later was er een akkoord over het opruimen van chemische wapens in het land. Veel christenen in het Midden-Oosten hopen op eenzelfde effect van de pelgrimage van Franciscus. "Ik ben geen superman", verzuchtte de paus laatst in een interview.

"Franciscus is een heel speciaal iemand", zegt Gery Khoury uit Bethlehem daarentegen. "Zijn profetische stem zal bijdragen aan de vrede in het hele Midden-Oosten." Franciscus' goede vriend de rabbijn waarschuwt voor al te veel optimisme. "Hij zal niet alle problemen kunnen oplossen, dat is onmogelijk", zegt Abraham Skorka. "Maar ik hoop wel dat hij iets achterlaat dat anderen aanzet beter met elkaar samen te leven."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden