De paus die leed onder zijn ambt

Zijn naam is nog altijd synoniem met de 'antipil-encycliek' Humanae Vitae. Paus Paulus VI wordt morgen zalig verklaard. Een tragische man wiens oprechte bedoelingen niet uit de verf kwamen.

Het blijft een aangrijpend beeld, uit mei 1978. Een broodmagere en verzwakte paus Paulus VI spreekt op de uitvaart van zijn vriend Aldo Moro. Die oud-premier van Italië is na een gijzeling van 55 dagen door de terroristische Rode Brigades vermoord.

Vertwijfeld richt Paulus VI (echte naam Giovanni Battista Montini) het woord tot God: "U heeft niet geantwoord op onze smeekbede om de veiligheid van Aldo Moro, van deze goede, milde, wijze en onschuldige man, en vriend." Een zeldzaam moment van openlijke twijfel aan God van een man die zijn leven in dienst stelde van de rooms-katholieke kerk. Enkele maanden later, op 6 augustus 1978, overleed Paulus VI zelf.

Met zijn zaligverklaring, morgen op het Sint- Pietersplein in Rome, staat 'een van de meest onderschatte pausen van de 20ste eeuw' weer in de aandacht. In april werden zijn voorganger en zijn opvolger al heilig verklaard. Maar Paulus VI miste het charisma van Johannes XXIII (voor hem) en Johannes Paulus II (na hem) en kon dus ook niet de begeestering opwekken waardoor gelovigen alles prachtig vinden wat een paus zegt en doet.

Paulus VI is vooral de geschiedenis ingegaan als de paus die in 1968 de encycliek Humanae Vitae (Over het menselijk leven) uitvaardigde, waarin de kerk mensen verbiedt om voorbehoedmiddelen zoals de pil of een condoom te gebruiken. Zeker in westerse landen, waar anticonceptie al wijd verbreid was, kreeg paus Paulus VI felle kritiek. Een meerderheid van de katholieken trok zich van het verbod niets aan. Maar in ontwikkelingslanden waar geboorteregeling juist van groot belang was, was het woord van de paus nog wet, met alle gevolgen van dien.

De huidige paus Franciscus besloot om Paulus VI zalig te verklaren op de laatste dag van de bijzondere bisschoppensynode over gezin en relaties. De timing van de zaligverklaring is voer voor speculaties. Wil Franciscus daarmee duidelijk maken dat hij de harde lijn van Humanae Vitae onderschrijft? Of zit er iets anders achter?

Hoogleraar kerkgeschiedenis Paul van Geest (Tilburg University) verwacht dat de huidige paus Paulus VI juist uit de context van Humanae Vitae wil halen door andere kwaliteiten van hem te benadrukken, bijvoorbeeld dat hij de tekenen van de tijd verstond en heel heilig en ascetisch leefde. Van Geest: "Mensen die denken dat de paus met deze zaligverklaring Humanae Vitae extra in het zonnetje wil zetten, komen van een koude kermis thuis. Daar zou je Paulus VI ook geen recht mee doen."

Liturgische vernieuwingen

De staat van dienst van Paulus VI is namelijk aanzienlijk groter dan die encycliek. Ironisch genoeg heeft juist de paus die als conservatief of zelfs reactionair te boek staat, vele hervormingen en vernieuwingen op zijn naam staan. Als aartsbisschop van Milaan maakte hij zich sterk voor de positie van arbeiders en voor liturgische vernieuwingen. Dat was een verrassende wending voor iemand die lange tijd in het bestuursapparaat van de paus had gewerkt.

Nadat hij in 1963 paus Johannes XXIII was opgevolgd, zette Paulus VI het Tweede Vaticaans Concilie voort dat wereldwijd tot grote veranderingen leidde. Het vieren in de volkstaal in plaats van in het Latijn heette lange tijd 'de mis van Paulus VI'.

Tijdens het concilie trad Paulus VI op als bemiddelaar tussen conservatieve en progressieve bisschoppen. De kerkvergadering ademde sterk de geest van collegialiteit. Des te harder kwam drie jaar later de tekst van Humanae Vitae aan. Die stond haaks op adviezen van kardinalen, bisschoppen, wetenschappers. De bisschop van Antwerpen, Johan Bonny, stelt dat nog eens vast in zijn geruchtmakende brief die hij voorafgaand aan de bisschoppensynode over gezin en relaties publiceerde.

"De afwezigheid van een collegiaal draagvlak heeft meteen geleid tot spanningen, conflicten en breuken die nooit meer zijn goed gekomen. (...) De leerstellige lijn van Humanae Vitae werd bovendien omgezet in een strategisch programma dat met vaste hand werd doorgevoerd. Langs de zijbermen van de kerkpolitiek lopen nog steeds de sporen van verdachtmaking, uitsluiting en gemiste kansen", analyseert Bonny.

Over de totstandkoming van de encycliek doen allerlei theorieën de ronde. Zo zou Paulus VI onder druk van curiekardinaal Ottaviani het vraagstuk van anticonceptie niet op het concilie hebben besproken, en liberale adviezen hebben genegeerd. Paul van Geest vermoedt dat Paulus VI 'in paniek' heeft gehandeld. "Hij vond dat hij het allemaal zelf moest doen. De notie dat mensen elkaar niet seksueel mogen ge- of misbruiken, zal iedereen delen, maar niet hoe Paulus VI dat vervolgens heeft uitgewerkt. Onder het feit dat zijn uitleg en daarmee hijzelf niet begrepen werd, heeft hij zelf zeer geleden."

In katholiek Nederland daalde de toch al niet grote populariteit van Paulus VI nog verder toen hij in reactie op de vernieuwingsbeweging twee conservatieve bisschoppen benoemde: Ad Simonis in Rotterdam (1970) en Jo Gijsen in Roermond (1972). Het Tweede Vaticaans Concilie had in Nederland een stormachtige reactie losgemaakt die Rome te rap ging, zoals een pleidooi om het verplichte celibaat voor priesters en religieuzen af te schaffen.

Toch was het ook Paulus VI die in de geest van zijn voorganger de ramen van de kerk open wilde zetten. Hij schafte tot schrik van gelovigen veel pauselijke pracht en praal af, zoals het dragen van de tiara (hoge kroon) en het gebruik van de draagstoel. Er kwam een bisschoppensynode, een verplichte pensioenleeftijd voor bisschoppen (75 jaar) en in het kardinalencollege kwamen ook kardinalen uit niet-westerse landen. En paus Paulus ging als eerste paus op reis, mede om de relaties met andere godsdiensten te verbeteren.

Paulus VI had van kinds af aan een zwakke gezondheid. Alleen daarom al vielen zijn jaren als paus hem fysiek zwaar. "Paulus leefde als een asceet, had een monastieke levensstijl. Hij heeft zijn pausschap als een geweldig kruis ervaren en echt onder zijn ambt geleden", zegt hoogleraar Van Geest.

Hij verwacht dat paus Franciscus morgen "zal benadrukken dat Paulus zalig is omdat hij het lijden van Christus heel concreet heeft doorleefd. Dat zie je heel duidelijk in zijn preek tijdens de uitvaart van Aldo Moro, een van de meest magistrale toespraken die ik ooit heb gehoord. Alsof je Christus op de Calvarieberg hoorde spreken."

Paus Paulus VI leidde op 13 mei 1978 de uitvaartmis voor de door de Rode Brigades vermoorde Italiaanse christen-democraat en oud-premier Aldo Moro, een vriend van de paus.

De Hamlet van het Vaticaan

Een van de bijnamen van paus Paulus VI (1897-1978) is 'de Hamlet van het Vaticaan', vanwege zijn voortdurende twijfel of hij wel de juiste beslissingen nam. Wat dat betreft was hij achter de schermen in de curie beter op zijn plaats. Daar werkte hij vanaf 1923 in verschillende functies. In 1937 werd Giovanni Battista Montini de rechterhand van staatssecretaris Pacelli, die later tot paus (Pius XII) zou worden gekozen. In 1954 benoemde Pius XII Montini tot aartsbisschop van Milaan; vier jaar later werd hij kardinaal.

Befaamd was zijn ontmoeting als paus Paulus VI met de oecumenische patriarch Athenagoras van Constantinopel, die in 1965 leidde tot het opheffen van de ruim negenhonderd jaar eerder uitgesproken wederzijdse banvloek. Veel indruk maakte hij dat jaar met zijn toespraak tot de algemene vergadering van de VN: 'Jamais plus la guerre!', nooit meer oorlog.

Het proces om Paulus zalig te verklaren, heeft meer dan twintig jaar in beslag genomen. Paus Benedictus XVI oordeelde in 2012 dat Paulus een leven van 'heldhaftige deugdzaamheid' had geleid. Eind vorig jaar werd een wonderbaarlijke genezing (van een ongeboren kind) officieel aan de voorspraak van Paulus VI toegeschreven. Daarmee was aan alle voorwaarden voor een zaligverklaring voldaan. De volgende stap kan de heiligverklaring zijn, daarvoor zijn twee erkende wonderen nodig.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden