De passie van een lelijke vrouw

Tarchetti verzette zich tegen de braveriken van zijn tijd

Rebellen wilden ze zijn, de Noord-Italiaanse 'Scapigliati' die zich in de laatste decennia van de negentiende eeuw met perverse en immorele kunst en levensstijl afzetten tegen de burgerlijke cultuur van het pas eengeworden Italië. Onstuimige romantische bewegingen, zoals die in Frankrijk of Duitsland, waren voorbijgegaan aan het negentiende-eeuwse Italië, dat in de ban was van de moeizame eenwording (Risorgimento): stoffig neoclassicisme, verlichtingsidealen, christelijke normen en waarden hadden in Italië diepe wortels.

De Scapigliati waren de eersten die al deze provinciale oubolligheid wilden uitroeien. Een geliefd doelwit was Alessandro Manzoni en diens invloedrijke historische roman 'De verloofden'. Tegenover Manzoni's katholicisme en patriottisme stelden de Scapigliati hun obsessies met dood, ziekte en perversie. Met enkele decennia vertraging sijpelde in Italië zo toch nog iets door van grote vernieuwers als Edgar Allan Poe en Charles Baudelaire.

Sommige van deze Italiaanse anti-conformistische kunstenaars leefden als poèts maudits. Schilder-dichter Emilio Praga raakte volledig verslaafd aan alcohol en verdovende middelen en stierf aan ziekte en armoede. De bekendste schrijver van de groep, Iginio Ugo Tarchetti (1839-1869), overleed voor zijn dertigste aan tuberculose en tyfus. De korte roman 'Fosca' schreef hij aan het eind van zijn leven, doodziek en vaak te zwak om verder te gaan. De roman moest postuum voltooid worden door zijn vriend Salvatore Farina. Meer dan een eeuw later, in 1981, inspireerde het boek 'Ettore Scola' tot zijn film 'Passione d'amore'.

Scherp is de tegenstelling met 'De verloofden', het verhaal van een ideaal en ietwat saai liefdespaar: de brave, dappere Renzo en zijn kuise Lucia staan op het punt te trouwen, maar worden wreed gescheiden om pas na zeer lange avonturen alsnog in het huwelijk treden. Tegenover deze burgerlijke visie op liefde en huwelijk stelt Tarchetti's 'Fosca' een volledig immorele driehoeksverhouding: Giorgio, een knappe en gevoelige legerofficier is verwikkeld in een stormachtige liefdesrelatie met de mooie, gehuwde Clara. Tegelijkertijd hunkert ook de lelijke en ziekelijke Fosca naar Giorgio's liefde: "Van honden, van beesten wordt ook gehouden... waarom zou u dan niet van mij houden?" Giorgio wijst haar avances hoffelijk af, totdat Fosca's arts waarschuwt dat het arme schepsel het waarschijnlijk met haar leven zal bekopen als haar diepe hartstocht niet op enige wijze wordt beantwoord. Ondanks Fosca's afstotelijke uiterlijk stemt Giorgio uiteindelijk in met een ontmoeting.

De horror van de gothic novel krijgt steeds vaker de overhand. Voorafgaand aan hun eerste nachtelijke ontmoeting laat Fosca's arts Giorgio twee uur wachten in een pikkedonkere kamer, met buiten een volle maan en op de schoorsteenmantel 'symmetrisch gerangschikte botjes en schedels'. Het is een lugubere aanloop naar een bizar en voor Giorgio haast ondraaglijk rendez-vous. Liggend in haar bed kan Fosca in het halfdonker eindelijk uren tegen haar geliefde Giorgio praten, zijn hand vasthouden en tegen haar borst drukken, zijn schoonheid bewonderen, zich laten kussen en zelfs luisteren naar zijn beschrijving van Clara's schoonheid. Als Giorgio tegen de ochtend het huis ontvlucht ziet hij in de schedels op de schoorsteenmantel Fosca's 'afschuwelijke beeltenis gereproduceerd en vermenigvuldigd'. Buiten hoort hij in de verte haar harde krijsen, ten prooi als ze is aan een nieuwe toeval.

Giorgio raakt gaandeweg volledig verstrikt tussen zijn 'heldere' Clara en de 'donkere, bedreigende' Fosca. Voor de laatste voelt Giorgio overigens niet alleen medelijden, maar soms ook een morbide aantrekkingskracht, misschien omdat Fosca steeds heviger zijn genezende liefde opeist. Maar telkens als Giorgio veinzend toegeeft aan haar ziekelijke verlangens vernietigt hij weer een stukje van zijn eigen lichaam en ziel. Alle pogingen om zich los te maken stuiten op haar felle zelfmoorddreigingen en uiteindelijk vlucht Giorgio op dringend advies van de arts weg om zelf niet volledig ten onder te gaan aan deze giftige relatie.

Fosca is een bizar, meeslepend en beklemmend verhaal waar zelfs lezers van nu in meegezogen zullen worden. In hun informatieve nawoord noemen de vertaalsters het een 'kale roman'. Inderdaad, de buitenwereld lijkt amper te bestaan, vrijwel alles speelt zich af in het hoofd van Giorgio. Toch is uiteindelijk niet hij, maar Fosca het belangrijkste en origineelste personage.

Iginio Ugo Tarchetti: Fosca (Fosca) Vertaling en nawoord Yond Boeke en Patty Krone. Athenaeum, Polak & Van Gennep; 231 blz. euro 19,99.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden