Politieke partijen

De partijdemocratie is in een doodsstrijd beland

Bij de presentatie van het verkiezingsprogramma van Politieke partij GeenPeil mag iemand met de Nederlandse vlag met tekst : directe democratie, niet met de vlag de zaal in. Beeld Maarten Hartman

De partijdemocratie loopt op haar laatste benen. En voor die vaststelling hoeft GeenPeil op 15 maart niet eens een zetel te veroveren, laat staan dat ze het debat over democratie en vertegenwoordiging naar hun hand zouden kunnen zetten.

De bodem onder de klassieke taken van politieke partijen is al lang weggeslagen. Die bodem bestond uit een gemeenschappelijk belang of een gedeelde visie op mens en samenleving. Van daaruit ontwikkelden politieke partijen een aantal klassieke politieke functies. Rekrutering van mogelijke volksvertegenwoordigers en andere politici is zo'n klassieke functie, maar ook het articuleren van belangen en meningen en het bepalen van de politieke agenda behoorden daartoe.

Politieke partijen waren en zijn maar in beperkte mate bewegingen van onderop. Er is eerder sprake van een bemiddelende functie tussen de politieke elite in een samenleving en de basis. Ook de roep om meer democratie en de individualisering van de jaren zestig hebben die functie niet kunnen uithollen.

Achterhoedegevecht

Pas de laatste jaren begint het echt te knellen. Pogingen democratischer te worden, lijsttrekkersverkiezingen, partijreferenda, het helpt allemaal niet meer. Sterker, het werkt contraproductief. Een partij hoeft niet democratisch te zijn of de leden zeggenschap te geven over het leiderschap. Zie de Partij voor de Vrijheid. Zie Geert Wilders. De stelling valt eerder te verdedigen dat juist doordat de PVV geen partij is, Wilders' vehikel zo'n succes kon worden.

De stem gaat niet naar de PVV, de stem gaat naar Geert Wilders. Of hij nu luistert naar zijn fractiegenoten of niet en of mensen nu lid kunnen worden van de PVV of niet. Elke verwijt van andere partijen over het niet-democratische karakter van de PVV mist dan ook het aangevallen doel. Wilders heeft een eenmansbedrijf met diverse ZZP'ers in dienst.

De PVV beschouwen als een klassieke politieke partij zou een grote vergissing zijn. Toch worden hem verwijten gemaakt, alsof hij wel een klassieke politieke partij vertegenwoordigt dan wel zou moeten willen vertegenwoordigen. Een prachtig voorbeeld van een achterhoedegevecht.

Geert Wilders Beeld Remko de Waal

Vernieuwing

De politieke partij staat op het punt zijn relevantie te verliezen, maar wat daarvoor in de plaats zou kunnen of moeten komen is uiterst onduidelijk. De klassieke functies van een politieke partij zullen op een andere manier ingevuld moeten worden. Wat Jan Dijkgraaf van GeenPeil ook zegt over directe democratie of de burger die moet kunnen beslissen via een wekelijks te organiseren referendum op internet.

Serieuze politieke vernieuwing is van spontane, maar weinig effectieve initiatieven als dat van Dijkgraaf niet te verwachten. Sterker, het ontneemt eerder het zicht op echte mogelijkheden tot vernieuwing.

De vernieuwing van het politieke stelsel zal zich, zoveel lijkt nu toch wel duidelijk, vooral richten op het feit dat de kiezer nu één keer in de vier jaar om een mening wordt gevraagd en, aldus de zogenaamde vernieuwers, vervolgens zijn mond dient te houden. Juist in die negatieve formulering zit de kern van de huidige spanningen. Pleitbezorgers van het stelsel zullen dit immers als de kern zien van de vertrouwensrelatie tussen kiezer en gekozene, terwijl critici uit willen gaan van een fundamenteel wantrouwen tussen die twee. Controle en inspraak dienen daarom permanent te zijn.

Toch kan het niet anders dan dat de oplossing probeert de twee fundamenteel verschillende en op het oog elkaar uitsluitende wijzen van benadering met elkaar te verzoenen.

Jan Dijkgraaf Beeld Maarten Hartman
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden