De paringsdans van PvdA en CU

Op de website van de PvdA reageren leden geschokt op de op handen zijnde samenwerking tussen de PvdA en de ChristenUnie. Maar prominente PvdA’ers zien deze combinatie in een kabinet eigenlijk best zitten. Sommigen van hen zien zelfs nieuwe kansen.

’Het pact tussen de dominee en de feministe’, werd het door hun collega’s aan het Binnenhof destijds genoemd. In 2000 werkte het PvdA-Kamerlid Jet Bussemaker nauw samen met Leen van Dijke uit de ChristenUnie-fractie. Over veel dingen verschilden ze van mening, maar ze hadden een gezamenlijk doel: betere bescherming van de zondagsrust.

Bussemaker denkt tevreden terug aan hoe ze samen optrokken om hun intiatiefwet, die het recht geeft op zondag werken te weigeren, door het parlement te loodsen. Ook Van Dijke, inmiddels uit de Kamer vertrokken, prijst de goede samenwerking met de sociaal-democrate.

Het verschil in hun persoonlijke achtergrond is groot. Ga maar na: één van de nevenfuncties van de Amsterdamse feministe Jet Bussemaker is het comité van aanbeveling van de Rode Draad, de vakbond van prostituees. Leen van Dijke is lid van de kerkeraad van de christelijke gereformeerde kerk in zijn woonplaats Middelburg.

De samenwerking tussen ’dominee en feministe’ lukte wonderwel - in 2002 kwam hun wetje door de Tweede Kamer - omdat de twee zich niet begaven in onderlinge discussies over de religieuze kanten van de zondagsrust. De nadruk lag niet op gewetensbezwaren tegen zondagsarbeid. Van Dijke en Bussemaker regelden gewoon de vrijheid om die dag niet te hoeven werken en voerden bijvoorbeeld aan dat één zo’n vaste rustdag goed is voor mensen die vrienden of familieleden hulp bieden, de mantelzorg.

Leen van Dijke trok nog een keer met de PvdA op bij een ethisch gevoelig punt. Het verzet van de ChristenUnie tegen de euthanasiewetgeving kon de PvdA uiteraard niet delen, maar de fractieleiders Van Dijke en Ad Melkert werden het wel eens over een gezamenlijk doel: het aantal euthanasiegevallen zo laag mogelijk houden. Ze dienden samen een motie in, waardoor er veel meer geld beschikbaar kwam voor de palliatieve zorg, pijnbestrijding in de stervensfase. De ChristenUnie kon de achterban zo duidelijk maken dat er een kleine stap was gezet tegen de ruimhartige euthanasiepraktijk. Tegelijkertijd respecteerde Van Dijke stilzwijgend de liberale uitgangspunten van de PvdA.

Deze methode van werken is ook mogelijk in de huidige kabinetsformatie, waarin Wouter Bos en Jan Peter Balkenende het met André Rouvoet eens moeten worden over ethische kwesties, waar de ChristenUnie ongetwijfeld over zal beginnen.

De uitgangspositie is lastig, want ChristenUnie en PvdA denken zeer verschillend over medisch-ethische kwesties als abortus, euthanasie en genetisch onderzoek. Maar ook over zaken als het homohuwelijk, coffeeshops, zondagsrust en godslastering verschillen de meningen enorm.

Toch zien prominente PvdA’ers kansen om in de lijn van het zondagsrustwetje samen te werken met de orthodoxe christenen van Rouvoets partij. Zolang de ChristenUnie maar afblijft van de wetten die burgers vrijheden hebben gegeven en waar een breed deel van de samenleving achter staat. PvdA-senator Erik Jurgens zegt het zo: „Een kleine groep moet niet een grotere groep zijn ethische beginselen opdringen.”

Bij de ChristenUnie lijkt dat besef er te zijn. Partijleider André Rouvoet zei al dat de CU democratisch genoeg is om bestaande wetten te erkennen. Senator Eimert van Middelkoop schreef vorige zaterdag in een column in het Nederlands Dagblad dat zijn achterban zich moest realiseren dat ’de vruchten van Paars’ – de libertijnse wetgeving – de politieke uitdrukking waren van de wil van het volk. Aan deze ’breed gekoesterde verworvenheden van onze rechtsstaat’ valt niet te tornen, erkent hij.

Maar de ChristenUnie wil natuurlijk wel iets bereiken. Middelkoop vindt het winst dat de ChristenUnie in de regering het politieke gezag zal hebben om zaken als abortus een ’moreel kwaad’ te noemen. Zo kan het moreel besef van burgers aangesproken worden. Meer concreet denkt de ChristenUnie aan het terugdringen van het gebruik van het recht op abortus, euthanasie enzovoorts.

In kringen van de PvdA wordt daar niet bij voorbaat tegen geprotesteerd. De voormalige PvdA-staatssecretaris voor emancipatiezaken, Elske ter Veld, toonde zich onlangs in een interview opmerkelijk begripvol voor het standpunt: minder abortussen. Ter Veld zei dat nooit getornd mag worden aan het uitgangspunt dat de vrouw in zo’n ’noodsituatie’ het soevereine recht heeft om voor abortus te kiezen. Maar ze voegde er aan toe dat de vrouw dan ook voldoende ruimte moet hebben om een andere keuze te maken dan zwangerschapsafbreking.

Vrouwen in nood, die na twijfel het kind toch laten komen, moeten meer steun krijgen, betoogde ter Veld. Ouders die besluiten een gehandicapt kind ter wereld te laten komen moeten bijvoorbeeld recht krijgen op hogere kinderbijslag om die last te kunnen dragen. „We moeten het alternatief voor abortus reëel maken.”

Ter Velds betoog klonk Van Dijke als muziek in de oren. Van Dijke: „Er zijn 33.000 abortussen per jaar in Nederland. Het is ondenkbaar dat dit 33.000 expliciete noodgevallen zijn. PvdA en ChristenUnie kunnen best samen op zoek naar manieren om het aantal abortussen omlaag te krijgen”.

Een gekke gedachte van Van Dijke? Jet Bussemaker vindt van niet. „Er is bijvoorbeeld in Amsterdam-Zuidoost een club bezig met hulp aan zwangere tienermeiden. Het is te gek voor woorden dat die moeten smeken om voldoende subsidie.” Het PvdA-Kamerlid wijst verder op initiatieven van haar ex-fractiegenote Noorman-Den Uyl, om alleenstaande moeders te vrijwaren van de plicht te solliciteren naar voltijdbanen. In deeltijd kunnen ze hun kinderen beter opvangen. De ChristenUnie steunde dit PvdA-plan voor de moeders van ganser harte. Het CDA was er trouwens tegen.

Bussemaker: „Het verleden leert dat PvdA en ChristenUnie goed samen op kunnen trekken bij plannen als voor tienermoeders. Op dat front voorzie ik geen problemen. Maar de keuzevrijheid van de vrouw staat natuurlijk buiten kijf. Anders krijgen de dominee en de feministe slaande ruzie.”

„Kom maar met dat briljante plan om abortus onder allochone vrouwen terug te dringen”, zegt ook de politicologe en bijzonder hoogleraar patiëntenperspectief Margo Trappenburg. Maar dit PvdA-lid wijst ook op een paar lastigere punten, zoals de mogelijkheid dat de ChristenUnie wil sleutelen aan het begrip noodsituatie waarop een vrouw zich kan beroepen voor abortus. „Ik vind het een verworvenheid dat een vrouw haar zwangerschap kan laten afbreken omdat ze vindt dat ze in haar omstandigheden – illegaal, zonder partner, veel te jong, schoolgaand of een combinatie van al die dingen – geen goede ouder kan zijn. Als de ChristenUnie het begrip noodsituatie wil beperken tot ’levensbedreigend voor de vrouw’, voorzie ik problemen met de PvdA.”

Ook op het gebied van euthanasie bestaat de theoretische mogelijkheid dat de ChristenUnie strenger wil optreden, bijvoorbeeld door terminale sedatie (het in een diepe slaap brengen van een patiënt om het lijden te verminderen, meestal met morfine) onder de meldingsplicht van de arts te brengen.

Maar Trappenburg kan zich niet voorstellen dat dit een breekpunt in de onderhandelingen kan worden. „Ik verwacht dat de ChristenUnie eerder in zal zetten op softere maatregelen, zoals betere palliatieve zorg, voorlichting over hospices, verhalen met een strekking van ’u hoeft niet dood, er zijn alternatieven’. Nou, dat is natuurlijk prima. De PvdA is ook niet bepaald de grote voorvechter van de pil van Drion.”

Ook Jurgens benadrukt dat de PvdA op moreel gebied niet zo ver van de ChristenUnie afstaat. Jurgens: „Wij hopen natuurlijk ook dat het recht op abortus op een gewetensvolle manier wordt gebruikt.”

Ook in de PvdA worden ethische discussies gevoerd over abortus en euthanasie, stelt Jurgens. „Bij euthanasie stellen wij tegenover het verbod op doden de naastenliefde, een ander christelijk principe. Ik hoop dat we over dergelijke principes kunnen discussiëren met de ChristenUnie, en dat zij dat in openheid willen doen, zonder hun beginselen op te dringen. Hun overtuiging dat zij het beter weten, staat me tegen. Maar ik ben er niet bang voor dat zij hun principes door zullen drukken. Mijn ervaring in de politiek is dat het redelijke mensen zijn.”

Voormalig PvdA-wethouder en voorzitter van het Humanistisch Verbond Rein Zunderdorp is echter wel ongerust. „Uit evaluaties van de abortuswet en euthanasiewet blijkt dat de uitvoering heel zorgvuldig gebeurt. Ik zou het een foute ontwikkeling vinden als in het regeerakkoord zou komen te staan dat het zorgvuldiger moet. Ik ben eigenlijk het meest bang voor een onschuldig lijkend compromis – wie is er tegen zorgvuldigheid? – van die strekking. Als we straks een ChristenUnie-minister op zo’n post hebben, krijgen we spijt. Want dan zijn moslimmeisjes die thuis niet kunnen praten over een zwangerschap de dupe.”

De wetten geven burgers nu een grote eigen verantwoordelijkheid in zaken die hun eigen bestaan, hun eigen lichaam, betreffen. Zunderdorp wil absoluut niet terug naar de tijd dat kerk of staat daarover gingen. Dat geldt ook voor een thema als de zondagsrust. „Het is prima dat je op zondag een rustige plek opzoekt, maar het is eigenaardig als we dat op gaan leggen aan mensen die geen geloof hebben.”

Zunderdorp is ervoor dat zo min mogelijk wordt vastgelegd in het regeerakkoord. Dat voorkomt dat de situatie de komende vier jaar op slot gaat. Hij denkt bijvoorbeeld aan de ontwikkeling van stamcelonderzoek, waarin elk half jaar nieuwe inzichten ontstaan. De ChristenUnie is daar geen voorstander van. „Leg niets vast. Dan voorkom je dat de ChristenUnie de discussie kan bevriezen. Tegelijkertijd is de ChristenUnie dan vrij om in de Tweede Kamer haar eigen lijn te volgen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden