De overheid moet echt worden gewantrouwd tegenwoordig

Jan Holvast kijkt bij ieder formulier dat hij moet invullen, naar de vragen die worden gesteld. “Wat is het geslacht van uw partner?” stond eens op een aanvraagformulier voor een geldlening. Holvast weigerde dat in te vullen en stuurde desbetreffende bank een brief over deze vraag.

“Belachelijk, waarom moet een bank weten of ik met een man of een vrouw samenleef?” zegt de 53-jarige ex-directeur van de Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie. “Krijgen homoseksuelen soms geen lening?”

Jan Holvast heeft zich de afgelopen 24 jaar intensief ingezet voor de bescherming van privacy. Zijn houding kenmerkt zich door wantrouwen. Zelf noemt hij het voorzichtigheid. Zijn leeftijd wil Holvast nog kwijt, maar verder beperkt het gesprek zich tot zijn activiteiten bij de Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie (SWP) en het Centrum voor Privacy Onderzoek (CPO), die een week geleden failliet zijn verklaard.

Door een samenkomst van financiële tegenvallers en vooral door het uitblijven van opdrachten kon het particuliere initiatief niet worden voortgezet. Vorig jaar werd de stichting al bedreigd door een faillissement. Toen dit jaar weer bleek dat opdrachten uitbleven, besliste het bestuur vorige week de zaak te sluiten. De hulpverlening aan mensen die hun privacy bedreigd zagen, kostte de stichting jaarlijks zo'n 150 000 gulden.

Jan Holvast is zijn leven lang geboeid geweest door het onderwerp vrijheid. “Ik ben geboren in Nieuwe-Pekela en daar leeft het anarchisme nog steeds. De bewoners zeggen ronduit 'waar bemoei jij je mee', als je te persoonlijk wordt. Dat zit in mijn bloed. Ik heb persoonlijke vrijheid, of noem het onafhankelijkheid, altijd heel belangrijk gevonden.”

Door deze vrijheidsgevoelens werd Holvast zeer geraakt door de discussie die begin jaren zeventig werd gevoerd over de volkstelling van 1971. Het fenomeen, dat in 1795 onder de Bataafse Republiek in Nederland was geïntroduceerd, kreeg in '71 een extra dimensie. Tot dat jaar was de verkregen informatie met de hand verwerkt en nu, bij de veertiende volkstelling, zou de overheid de computer gebruiken. Dat oogste nogal wat kritiek, vooral ook omdat de burger in dat jaar meer vragen dan ooit kreeg voorgeschoteld.

De discussie spitste zich toe op de vraag waarvoor de overheid al die informatie nodig had. De volkstelling bestond uit een lijst van 606 vragen over de meest uiteenlopende onderwerpen. “Het ging echt ver. De overheid vroeg of je een handicap had of hoe je naar je werk ging, zelfs wat voor toilet je had. Maar belangrijker was de ponskaart, die gebruikt zou worden. Op deze kaart zou automatisch alles komen te staan en erger, alles afgelezen kunnen worden. Op naam!” roept Holvast uit.

In die dagen schreef Jan Holvast een rapport over de zinloosheid - met steekproeven zou beter en sneller informatie worden ingewonnen - van volkstellingen voor het Comité Waakzaamheid Volkstellingen. Dat pakte zo goed uit dat de schrijver 's avonds in het televisieprogramma Herengracht 66 de afschaffing van de volkstelling zat te verdedigen. En vanaf die dag is Holvast naast zijn werk als docent statistiek en later als docent bij de faculteit sociaalwetenschappelijke informatica actief geweest voor de Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie. Na 1971 hebben geen tellingen van het héle volk meer plaatsgehad.

Medewerkers van de SWP verleenden hulp en adviseerden mensen en het CPO vormde de wetenschappelijke tak. In het begin zat Holvast met zijn vrouw, Greet, op de zolder van hun woning telefoontjes aan te nemen. Later verhuisde de SWP naar Amsterdam. “Mensen met een uitkering belden, omdat zij werden lastiggevallen door sociale rechercheurs. Of mensen die niet begrepen waar al die geadresseerde post vandaan kwam, zonder dat zij hun adres hadden weggegeven.”

Holvast bekent dat in de jaren zeventig een beetje overdreven is gereageerd op de bescherming van privacy. “Toen waren we wel erg extreem in onze opvattingen, maar nu is de situatie bijna omgekeerd. De overheid moet echt worden gewantrouwd, omdat de burger met veel wantrouwen wordt benaderd door diezelfde overheid. Die doet alsof iedere burger een fraudeur of crimineel is.”

De privacy-bewaker windt zich erg op over de bestrijding van criminaliteit. “Die moet wijken voor alles. De overheid wilde aanvankelijk een verbod op encryptie - de methode om een stuk tekst op de computer te beveiligen met een persoonlijke code, zodat die niet voor iedereen toegankelijk is. Op die manier zou de overheid criminelen, die informatie met een encryptie-sleutel zouden beveiligen, kunnen aanpakken. Maar dan zouden politici ook gegevens van andere burgers kunnen inzien. De overheid heeft het plan ingetrokken, maar het vertelt veel over de huidige mentaliteit.”

Holvast is zeer negatief in zijn rol als toekomstvoorspeller. “Nederland loopt vijf tot tien jaar achter op de Verenigde Staten en daar is de burger de mate van aantasting van de privacy spuugzat. Bedrijven adverteren daar al met 'koop bij ons, want wij garanderen uw privacy'. En hier wordt het niet anders.”

“Je ziet het aan de kliklijn van het GAK in Apeldoorn. Nu is iedereen daar nog overheen gevallen, maar over een paar jaar is dat de gewoonste zaak van de wereld. Het is precies zo gegaan met de identificatieplicht. In 1984 werd Korthals-Altes nog voor gek verklaard, omdat hij een ID-kaart voorstelde. Om de twee jaar is dat plan met verschillende proefballonnetjes geopperd en ziehier. Vanaf 1 juni identificatieplicht. En waarom? Om de criminelen aan te pakken. Je denkt toch niet dat een rascrimineel eerst een koevoet en daarna zijn ID-kaart in zijn binnenzak stopt?”

Holvast ziet het somber in en daarom heeft hij in de afgelopen jaren een aantal tips voorgoed in zijn geheugen opgeslagen om de verregaande bemoeienis van de overheid tegen te gaan. Tip 1: “Als je een formulier moet invullen voor welke instantie dan ook, kijk dan goed naar de vragen. En vraag jezelf af, wáár hebben ze deze informatie voor nodig?” Tip 2: “Wees kritisch, wantrouwend en voorzichtig.” Tip 3: “Doe nooit mee aan telefonische enquêtes.”

Vooral de laatste categorie is uit den boze. “Onze stichting heeft eens meegedaan aan een VPRO-radioprogramma. Wij belden toen willekeurig mensen op en stelden hen tientallen vragen over de meest intieme zaken. De meesten hielden pas op met beantwoorden, toen we vroegen wat hij of zij verdiende.”

Het is voor Holvast extra schrijnend dat zijn stichting failliet is, nu de burger steeds meer zijn ziel en zaligheid moet blootleggen om bijvoorbeeld een uitkering te krijgen. Maar het echtpaar Jan en Greet Holvast gaat door. Zij zijn bezig om zelf een privacy-bureau op te zetten, maar nu commercieel. Eigenlijk zetten zij het vergane Centrum voor Privacy Onderzoek voort. “Mensen kunnen ons inhuren om privacy-schendingen te onderzoeken. Maar we proberen ook onderzoeken te doen voor de overheid. Want die kent haar eigen overweldigende honger voor informatie niet. En wij kunnen dan de grenzen stellen, die de overheid nu overschrijdt.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden