’De ov-chipkaart is een gevaar voor de privacy’

Blijft er nog iets over van onze privacy? Trouw besteedt in een aantal artikelen aandacht aan deze vraag. Vandaag deel 2: Hoe de Nederlandse Spoorwegen de reizigers via de ov-chipkaart meer service willen bieden, maar daarbij pijnlijk in botsing komen met de waakhonden voor de privacy.

Wouter Bax

’Wie doen er zenuwachtig over de privacy? De Nederlanders?’ De woordvoerder van de Nederlandse Spoorwegen lacht. „Nederlanders zijn daar juist helemaal niet zo angstig over, blijkt telkens weer uit onderzoek. Er is een grote discrepantie tussen de activisten op het gebied van privacy en de gewone burger.”

Dit ietwat smalende commentaar komt niet helemaal uit de lucht vallen. Inderdaad gaan de Nederlanders opvallend luchtig om met het feit dat hun persoonlijke gegevens op steeds grotere schaal worden opgenomen in databestanden van bedrijven en overheden, waardoor ze voor een almaar uitdijende groep mensen bereikbaar worden. Om die reden had ’de Nederlandse bevolking’ vorige week de twijfelachtige eer van het winnen van de Big Brother Award, een ludieke prijs van de organisatie Bits of Freedom die zich zorgen maakt over de snel tanende privacy.

„Door een onverschillige houding – ’ik heb toch niks te verbergen’ – en desinteresse in wie er allemaal met zijn persoonsgegevens aan de haal gaat, is de burger zelf medeverantwoordelijk voor het verdwijnen van de privacy in Nederland”, stelde de jury. Maar volgens Bits of Freedom geeft de onverschilligheid van burgers anderen nog niet het recht om dan ook maar met hun persoonlijke gegevens aan de haal te gaan. De andere Big Brother Award, die voor het bedrijfsleven, ging namelijk naar de Nederlandse Spoorwegen. Die zouden met de invoering van de ov-chipkaart alle respect voor privacy uit het oog verliezen.

De ov-chipkaart is de elektronische reispas die straks in het hele openbaar vervoer in Nederland te gebruiken is. De kaart is bruikbaar voor het reizen per trein, tram, metro en bus en wordt omgeven door duizenden toegangspoortjes en oplaadautomaten die de reis van de gebruiker registreren en op basis daarvan met hem afrekenen. De NS hebben al meer dan 850.000 van deze kaarten verstrekt aan reizigers. Ze bieden anonieme ov-chipkaarten aan, maar niet aan de houders van abonnementen, trajectkaarten, voordeelurenkaarten en senioren met korting. Deze reizigers krijgen een ’persoonsgebonden chipkaart’, dus voorzien van persoonlijke data waarmee ze zijn te identificeren en te vinden.

„Dat kan onmogelijk anders”, zegt de woordvoerder van de NS. „Om een abonnement te administreren hebben we zowel de reisgegevens als de naam en het adres van de houder van de ov-chipkaart nodig. Bovendien stelt het systeem ons in staat onze klanten nog beter te bedienen, bijvoorbeeld als we ze gunstige aanbiedingen willen doen.”

Het gevolg is echter dat de gangen van de meest trouwe reizigers van de NS, degenen met de abonnementen, straks te allen tijde tot in detail zijn na te gaan. Dat betekent dat ook instanties als het openbaar ministerie (OM) er een enorme bron van informatie bij krijgen. Met een eenvoudig bevel kan het OM beschikken over alle reisgegevens van mensen die het ergens van verdenkt. In dat geval gaat het veelgehoorde credo ’ik heb toch niks te verbergen’ niet meer op. Dat bepaalt namelijk niet de burger die dat zegt, maar de ambtenaar die hem controleert.

Volgens het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP) overtreden de NS daarom de wet. „Persoonsgegevens mogen niet worden gekoppeld aan reisgegevens”, zegt een woordvoerster van de overheidsorganisatie die toeziet op de naleving van de Wet bescherming persoonsgegevens. „Bovendien is de noodzaak allerminst aangetoond. Er zijn andere manieren om in te spelen op de behoeften van de klanten.”

Er zijn vele andere organisaties die zich zorgen maken over de privacy. Zo stelde het Locov, het Landelijk overleg consumentenbelangen openbaar vervoer, de kwestie in maart dit jaar nog aan de kaak in een advies aan de NS over de ov-chipkaart. Het Locov bestaat onder meer uit het ministerie van verkeer en waterstaat, de reizigersorganisatie Rover, de Consumentenbond, de ANWB en ouderen- en gehandicaptenorganisaties. „Van onze leden is 61 procent tegen het vastleggen van persoonsgegevens door openbaarvervoerbedrijven”, zegt Henk Verhagen van de Consumentenbond. „Anderzijds erkent 34 procent dat ze er hun dienstverlening mee kunnen verbeteren.” In elk geval eist het Locov dat het CBP de NS op naleving van de regels controleert.

Dat is toegezegd door staatssecretaris Tineke Huizinga (ChristenUnie), die verantwoordelijk is voor de invoering van de ov-chipkaart. Volgens de NS is er dan ook geen enkel probleem. Toch is het CBP zeer ontevreden over de medewerking van de NS. Sterker: „We hebben het wel een beetje gehad met de NS.”

Het CBP praat al sinds 2005 met de NS over het gevaar van de ov-chipkaart voor de privacy. Na een jaar vruchteloos praten gaf CBP-voorzitter Jacob Kohnstamm het eigenlijk al op, maar dankzij de bemiddeling van toenmalig minister Karla Peijs van verkeer werden de gesprekken voortgezet. Nu, weer een jaar later, is er volgens het CBP ’nog geen millimeter’ vooruitgang geboekt. „Ons probleem is en blijft de koppeling van persoonsgegevens aan reisgegevens, dus het feit dat je straks precies kan nagaan wie op welke trajecten en tijdstippen hebben gereisd”, aldus de CBP-woordvoerster. „Zolang dat niet is opgelost, voldoen de NS niet aan de wet.” Volgens haar heeft de wrijving met de NS tot gevolg dat de twee organisaties nu ’wel en niet in gesprek’ zijn met elkaar. „Er vindt nu geen overleg meer plaats, maar we wachten met belangstelling op het moment dat de NS ons vertellen dat ze zullen voldoen aan onze voorwaarden.”

Zo nodig speelt het CBP het hard en gebruikt het de hem wettelijk toebedeelde middelen om het respect voor de privacy bij de NS af te dwingen. „Dan gaan we boetes uitdelen of vragen we de rechter om de praktijk te toetsen aan de wet.” De andere organisaties hebben daarvoor alle vertrouwen in het CBP. „Er zijn nog zo veel technische en organisatorische problemen met de invoering van de ov-chipkaart, dat we blij zijn dat het CBP dit voor zijn rekening kan nemen”, zegt Tim Boric van Rover. „Wat ons betreft mag het gebruik van reizigersgegevens uitsluitend mogelijk zijn als de klant daar expliciet zelf bij de NS om vraagt, bijvoorbeeld omdat hij belangstelling heeft voor commerciële aanbiedingen. Geeft de klant dat niet aan, dan zien wij geen reden waarom de NS zijn gegevens zouden moeten registreren.”

Maar de NS zullen uiterst zorgvuldig met de informatie omgaan, belooft de woordvoerder. „We zullen de gegevens alleen op verzoek van de klant en in het belang van de klant met elkaar koppelen. En dat zal dan uitsluitend gebeuren door personen die daartoe zijn geautoriseerd.”

De NS zeggen zelfs helemaal niet van plan te zijn het systeem voor marketing te gebruiken. „Sommigen lijken te denken dat als ze straks naar Den Haag Centraal reizen, ze de volgende dag op hetzelfde station een aanbieding krijgen van de bloemenstal. Dat is totaal niet aan de orde. Wat de klant wél kan verwachten? Nou, bijvoorbeeld dat als hij geregeld enkeltjes of retourtjes op hetzelfde traject koopt, wij hem zullen informeren dat een abonnement of een voordeelurenkaart veel goedkoper is. Dat is geen marketing, dat is de klant voordeel aanbieden. Zo halen we er voor hem het beste uit.”

Geen aantasting van de privacy dus, maar extra service voor de consument. Voor de NS is het vanzelfsprekend, voor het CBP en andere organisaties juist een grote bron van zorg. Volgens de privacywaakhond wordt de ov-chipkaart in Nederland nauwelijks met privacy geassocieerd. „Vergelijk dat met een land als Frankrijk, waar het reizen binnen de landsgrenzen zonder geregistreerd te worden als een grondrecht wordt beschouwd. En in Praag is de stedelijke persoonlijke ov-chipkaart deze zomer zelfs verboden”, aldus het CBP. Computers mogen in Praag de persoonlijke data niet meer vastleggen en de gegevens mogen ook niet meer op de kaart staan. Derden bleken de gegevens namelijk gemakkelijk ongemerkt met een elektronische apparaatje op afstand te kunnen uitlezen. Praag laat nu alle al uitgereikte persoonlijke kaarten vervangen door anonieme.

„Natuurlijk is het straks aan ons om te bewijzen dat we de privacy van onze reizigers respecteren”, zegt de NS-woordvoerder. „Maar nu zien we echt het probleem niet.”

iEerdere afleveringen van deze serie op www.trouw.nl/dossierprivacy

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden