De oude mis weer in ’t schap voor liturgische behoefte

Paus Benedictus XVI heeft maar twee jaar nodig om uit de spagaat te geraken die de oude, Latijnse mis de kerk pijnlijk verscheurde. Veertig jaar tobben, de laatste twintig jaar een pauselijke commissie (‘Ecclesia Dei’) die er ook maar niet uitkwam, nu eindelijk een ’Motu proprio’ – Latijns voor een paus die zelf maar de knoop doorhakt.

Pieter van der Ven

Wat voorafging. Als eerste wapenfeit leverde het Tweede Vaticaans Concilie in 1963 zijn hervorming (‘vernieling’, zeiden anderen) van de Latijnse liturgie af. De ’oude’ mis was met lichte aanpassingen sinds de 16de eeuw (Concilie van Trente, dat is de ’Tridentijnse’ mis) niet veranderd en nu ging alles op de schop: de vorm, de theologie. Toen al zag concilievader Marcel Lefebvre, emeritus bisschop van Tulle (Fr.) het Vaticaans Concilie op hellend vlak. Het had zich vergrepen aan de Heilige Mis, ’la Messe de Toujours’. In zijn woorden gleed het concilie nog verder af en verkocht het zijn ziel aan joden, mohammedanen, vrijmetselaars en aan de Verlichting – zoals bleek toen het concilie godsdienstvrijheid, oecumene, interreligieuze dialoog, inspraak en democratie omhelsde. Het concilie deed volgens Lefebvre het volstrekt ongehoorde: wat Pius IX en Pius X nog geen eeuw tevoren als dwalingen en ketterijen hadden veroordeeld, verkondigde het als waarheid.

Lefebvre begon een eigen beweging met succesvolle eigen seminaries en priesters, met eigen parochies en hagenpreken, en nooit geldzorgen. Luttele jaren voor zijn dood in 1991 maakte hij de breuk met ’Rome’ definitief (maar wat heet definitief?). Hij wijdde eigen bisschoppen, volgens het kerkelijke recht een ’schismatieke’ daad, en stichtte zo een parallel kerkje. Op de miljard rk gelovigen wereldwijd een peulenschil maar het gaat om stevige, financieel gulle rechtgelovigen. Wie zou die niet graag (weer) inlijven?

In zijn Motu proprio (Summorum pontificum) heeft paus Benedictus XVI niet alleen de ’lefebvristen’, die ook, in het vizier. Hij wil mensen aanspreken die die mis-van-vroeger waarderen, mensen die op zijn minst die missen-van-nu met hun huisvlijt maar niks vinden. De mis-van-toen was nooit verboden, zegt de paus nu. Hij vraagt de bisschoppen om royaler te zijn als mensen verlangen naar die oude mis, met haar eerbiedwaardige en spirituele geschiedenis. Jaren geleden vond de paus (toen nog kardinaal Ratzinger) al dat de priester-met-het-gezicht-naar-het-volk uit de jaren zestig geen goed idee was. Priester én gelovigen dienen samen God te loven met het gezicht naar het Oosten.

De Nederlandse bisschoppen hopen dat de behoefte aan de oude Latijnse mis in Nederland wel meevalt. Zij moeten er niet aan denken dat er nu een hausse komt aan verzoeken. Overbelaste priesters, met in het weekend toch al mis-aan-mis in schamel bezochte kerken nu ook in de weer voor een strikt Latijnse mis. De tafel in het midden haastig weggemoffeld, de mis weer op het oude hoofdaltaar; de gelovigen vragen erom, de priesters zijn hun ter wille. De ’Messe de Toujours’ als aanvulling in het schap voor de liturgische behoefte. Er wordt wel eens smalender gedaan als mensen iets willen.

Benedictus XVI bezweert de liefhebbers van de klassieke mis dat zijn stap ook van hen iets vergt: eenheid met zijn wereldkerk. Het Tweede Vaticaanse Concilie mag dan de laatste veertig jaar de glans van toen hebben verloren. De mis-van-toen mag dan weer mogen maar de paus geeft niet aan de volgelingen van Lefebvre toe dat het concilie in de jaren zestig een mislukking was, laat staan dat herstel van de Tridentijnse Mis dat bezegelt. Twintig jaar heeft de pauselijke commissie ’Ecclesia Dei’ geprobeerd met de ’lefebvristen’ een compromis uit te werken: jullie de mis (biecht, priesterwijding, brevier enzovoorts) in ruil voor een ja tegen het concilie.

De paus heeft eenzijdig een stap gezet, nu moet de overloop uit de geharnaste kaders van Lefebvre’s priesterbroederschap Pius X terug naar de Moederkerk beginnen; hij pepert ze nog even de woorden van Paulus aan de Korinthiërs in: „Niet wij schieten in onze genegenheid voor u tekort maar u in uw genegenheid voor ons.’’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden