De Oude Hollandse Waterlinie op zijn smalst

De Oude Hollandse Waterlinie beschermde de Hollanders tegen Franse troepen. Maar onderwaterzetting bleek geen zaligmakend middel, zoals ook bleek tussen Bodegraven en Woerden.

Stel er komt een groot vijandelijk leger op je af. Wat doe je dan? In juni 1672 zetten Franse troepen vanuit het zuidoosten langs de Rijn de aanval stevig in op de nog jonge Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. En juist in het oosten was de landsverdediging kwetsbaar.

Het leger van de Republiek trok zich vlug terug in laag-Nederland en zette overhaast een aaneengesloten lappendeken van land onder water: een bufferzone tegen de vijand die liep van Slot Loevestein langs de zuidelijke grote rivieren via Schoonhoven en Woerden tot aan de Zuiderzee. De hoger gelegen dijken waar de wegen liepen werden bewaakt.

Politieke en andere verwikkelingen hadden geleid tot de grootste crisis in de Gouden Eeuw: het 'Rampjaar 1672'. De leidende regent Johan de Witt en zijn broer waren vermoord.

Daarna was prins Willem III als stadhouder aan de macht gekomen. Hij vestigde in Bodegraven tijdens de oorlog zijn hoofdkwartier. Bij station station Bodegraven start de wandeling.

Op de Rijnkade ziet het er vredelievend uit op deze doordeweekse dag. Aan de overkant van het water staat een gerenoveerd fabriekspand waar Phoenix op staat. Een heer op leeftijd vertelt dat daar vroeger de fabriek van André¿on zat. Of we die nieuwe huizen ernaast zien?

"Op die plek had de fabrikant destijds zijn zeepvoorraden opgeslagen. Maar daar ging weleens iets mis. En dan kon het gebeuren dat de Oude Rijn volledig onder het schuim stond."

En verder gaat hij achter zijn rollator aan, richting de winkels in de Prins Hendrikstraat.

Onze route gaat de andere kant op, naar Fort Wierickerschans. Dit werd gebouwd na de afmars van de Franse troepen in 1673 om de Oude Hollandse Waterlinie te versterken. Want de vijand had wel duidelijk gemaakt dat zo'n inundatiesysteem gebreken kent. Zo verliest het zijn beschermende functie bij aanhoudende vorst. De Fransen braken in de winter gewoon over het ijs door de linie heen.

Achter de bastions en de poort van het Fort is bedrijvigheid. Gebouwen staan in de steigers en worden opgeknapt. Het Kruithuis staat er al prachtig bij. Tegenwoordig kun je hier trouwen en andere feesten vieren.

Aan de achterkant van het fortencomplex leidt een smalle gang door de zware omwalling. Aan de andere zijde van de gracht kun je de Prinsendijk zien liggen. Die is genoemd naar zijn opdrachtgever: Prins Willem III. Hij liet deze dijk optrekken nadat de Fransen een aantal sluizen hadden opengezet en dijken doorgestoken. Dit was een poging om de Hollanders zélf natte voeten te bezorgen.

Direct voorbij het fort glinstert de Enkele Wiericke in de zon. Twee kilometer verder bij Nieuwerbrug ligt nog zo'n boezemwater: de Dubbele Wiericke. Precies daartussenin was de Waterlinie op zijn smalst. Een strook van amper twee kilometer onder water gezet land moest de troepen van de Franse 'Zonnekoning' op afstand houden. Die vorst werd overigens in zijn aanval gesteund door de Engelse koning en de bisschoppen van Münster en Keulen. In die landen staat deze belegering bekend als 'de Hollandse Oorlog'.

Het gaat voort langs het overblijfsel van de vroegere Rijn. Het smalle jaagpad loopt tussen het water en de huizen. Op een schuur hangt een vogelhuisje in Delfts Blauw met 'Holland' erop. Zouden van oorsprong uitheemse soorten daaruit geweerd worden?

Boeren en andere plattelandsbewoners in de zeventiende eeuw hadden destijds niet zoveel keus. Vaak werden ze geschat: gedwongen om aan het leger eten en andere kostbaarheden af te staan. Als ze niet mee wilden werken konden ze gebrandschat worden. Hun hele hebben en houwen werd dan in brand gestoken, nogal eens met inwoners en al. Vooral aan de oostkant van de linie, waar de Fransen zaten, heeft de bevolking behoorlijk geleden.

Het ondergelopen land was voor meerdere jaren onbruikbaar voor landbouw en veeteeld. En de ervaring leerde dat toegezegde compensatie niet werd nagekomen. Soms saboteerden de boeren daarom de inundaties. De dijk werd weer gedicht en het water naar elders afgevoerd.

Direct aan de gekanaliseerde rivier in Woerden staan een dakpannenfabriek en andere bedrijfspanden. Een restant aan industriële bedrijvigheid die nog niet verdreven is door luxe woningen aan het water. Even verderop staat een standbeeld van De Jager: een man met een touw over zijn schouder die duidelijk een last met zich meevoert. Vanaf de komst van de trekvaart in de zestiende eeuw werd de trekschuit door paarden, maar ook door mensen getrokken.

Verderop ligt de buitenste gracht van de vestingstad met dubbele omwalling uit de achttiende eeuw. Binnen de vesting ligt het voormalige arsenaal. En de kazerne is nu een restaurant.

Militaire inzichten veranderen en de linie werd met de komst van het Koninkrijk der Nederlanden in 1815 opgeschoven naar het oosten, tot achter Utrecht. De Nieuwe Hollandse Waterlinie nam de functie van de Oude Hollandse Waterlinie over. Woerden verloor toen zijn officiële functie als vestingstad.

Langs de Oude Rijn
Waarom doen?
Er liggen prachtige restanten van de Oude Hollandse Waterlinie in het Groene Hart, zoals Fort Wierickersschans en vestingstad Woerden. Vanaf het Jaagpad heb je bovendien een gevarieerd zicht op andere cultuurhistorische sporen die boeren, burgers, buitenlui en bedrijven langs de Oude Rijn hebben nagelaten.

Route
De verharde route loopt langs het Jaagpad naast de Oude Rijn van NS-station Bodegraven via het centrum naar het station van Woerden.

Wie deze route te druk vindt, kan kiezen voor een rustiger variant, bijvoorbeeld een rondwandeling vanaf Fort Wierickerschans via de Prinsendijk, Driebruggen en Nieuwerbrug.

Bijzonderheden
www.waterliniewerelderfgoed.nl geeft historische achtergrondinformatie over de Oude Hollandse Waterlinie, maar er staan ook gerelateerde wandel- en fietsroutes op vermeld.

Op 5 april verschijnt 'In het spoor van de Prins. Ontdekkingstochten langs de Oude Hollandse Waterlinie'. Deze cultureel-recreatieve reisgids biedt tips, historische uitleg en waterliniewandelingen. Prijs: 14,95 euro.

Op 25 maart (11.00-16.00 uur) is het Waterliniedag op Fort Wierickerschans, met rondleidingen, een speurtocht, muziek, historische taferelen en verschillende wandelmogelijkheden. Zie ook

www.groenehart.info

www.trouw.nl/natuurtochten

De grootste verzameling wandel- en fietstochten

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden