De oude Griek helpt innoveren

FreedomLab is een innovatieve ruimte voor bedrijven, overheden en kunstenaars. De aanstormende vernieuwers worden geholpen door een filosoof, Denker des Vaderlands René Gude.

Wat gebeurt hier? De richtingaanwijzers in de entreehal van het monumentale pand in Amsterdam-Oost verraden dat je hier niet in een gewoon kantoor bent. Rechtdoor voor 'freezone', 'fablab' en 'concept accelerator'; rechtsaf voor 'future studies' en 'war room'. En zo nog wat termen die weliswaar de fantasie prikkelen, maar die niet direct duidelijk maken wat hier nu precies gebeurt. Dit is FreedomLab.

"In dit huis werden in de negentiende eeuw de omnibus en de paardentram bedacht", zegt FreedomLab-oprichter Arjan Postma. "Een stel rijke Amsterdammers kwam hier bijeen om te bedenken hoe dat zou moeten functioneren. Wat voor soort paarden hebben we nodig, wat gaat een kaartje kosten, wat doen we met de paardenpoep? Eigenlijk komt dat heel dicht bij wat we hier nu doen. Vooral omdat het hun eigen initiatief was, iets wat ze zelf moesten uitvogelen."

Ze houden hier van denken én doen. In een grote, lichte ruimte die grenst aan de tuin staan werkbanken, bijvoorbeeld om robots te maken en drones te programmeren. In een hoek staat een 3D-printer. Bij de opening, gisteren, kwam minister Henk Kamp (economische zaken) af op het 'Applied Game Center', een cross-over van creatieve industrie en zorg of onderwijs (denk aan de ontwikkeling van een computerspel waarmee chirurgen kunnen trainen).

FreedomLab is een 'campus' voor innovatie. Het is commercieel, maar ook idealistisch. Vaste werknemers en vaste werkplekken bestaan hier niet. Er zijn zo'n vijftig zelfstandig ondernemers (ontwerpers, filosofen, technici) die in het pand werken, in wisselende samenstellingen. En verder zijn er tal van overheden, ondernemingen, ngo's en individuen die er gebruik van maken. Als klant, ja, maar dat klinkt ze hier eigenlijk te passief - 'initiatief' is het codewoord. Vandaag zijn onder meer mensen van Philips en Intel in huis, om een denktraining te doen. En enkele kunstenaars en een delegatie van buurtbewoners, die samen een project willen beginnen.

Manager Postma volgt het allemaal via het interne twittersysteem. Maar hij beheerst de processen niet. Hij heeft een aantal modellen ontwikkeld, werkmethodes en trainingen. Het zijn de formele constanten in het creatieve proces, dat over heel uitlopende zaken kan gaan.

Toen Arjan Postma zo'n vijftien jaar geleden dit bedrijf oprichtte, wilde hij zoeken naar de stappen die moesten volgen op de anarchistische 'dotcom-revolutie', de stormachtige opmars van internet in de jaren negentig. Postma en vrienden hadden midden in die ontwikkelingen gestaan, en zochten naar meer aansluiting en maatschappelijke waarde. Daarvoor vonden ze een adviseur in René Gude, destijds directeur van de Internationale school voor Wijsbegeerte (ISVW) in Leusden, nu Denker des Vaderlands.

Dotcommers
Sindsdien treffen ze elkaar maandelijks. In de tuin van FreedomLab, tussen levensgrote schaakstukken en bloemperken, bespreken Postma en Gude het project FreedomLab.

Postma: "In het begin deden wij als dotcommers dingen 'gewoon omdat het kon'. Hacken, systemen afbreken of openbreken, alles van iedereen jatten en het vervolgens gratis aan iedereen aanbieden - muziek, films, noem maar op. Zo begon het op internet, een beetje parasitair. Autoriteiten en grote industrieën onderuithalen. Totdat we dachten: wat te doen als het oude er niet meer is? En is het nieuwe op tijd klaar om de zaken over te nemen? Als alles kan, komt het dan automatisch met alles goed? Wie is waar verantwoordelijk voor? Ik had een filosoof nodig. Ik heb de ISVW gebeld, en kennisgemaakt met René."

Gude: "Dat vond ik prachtig. Een leading edge-instituut als FreedomLab, bezig met het nieuwste van het nieuwste, en klopt dan uit eigen beweging aan bij een klassiek filosofisch instituut. Arjan had zelf al bedacht dat het nieuwe niet altijd goed is, omdat het goede maar korte tijd nieuw is. Om met William James te spreken: het nieuwe slaat alleen aan als verbetering van iets wat ook niet slecht was. We hebben het vanaf dat moment niet meer gehad over wat modern is en wat ouderwets."

Postma: "De ISVW en FreedomLab zijn beide vrijplaatsen voor goede ideeën. Maar heel verschillend. De ISVW ligt buiten de stad, ideaal voor reflecties over continuïteit en lange termijn. We moesten erg lachen om René met z'n klassieke Athene. FreedomLab ligt midden in Amsterdam, omringd door chaos en herrie. Dat past bij ons: creativiteit is wrijving."

Constructief blok
Gude: "Arjan houdt zich bezig met future studies, met speciale aandacht voor de ontwikkeling van nieuwe media. Ik ben van de tijds- diagnose, ook met aandacht voor de invloed van nieuwe media, maar ik begin inderdaad liefst nog voor de invoering van munt en alfabet. Arjan zorgt ervoor dat ik niet in de tijdgeest blijf steken, en ik probeer een constructief blok aan zijn been te zijn. Uiteindelijk houden we ons met hetzelfde bezig. Athene en Facebook hebben een zekere verwantschap."

Postma: "Eén van de problemen van onze hoogtechnologische samenleving is dat we alles zo efficiënt geregeld hebben. Handelingen in professionele gewoonten onderbrengen heeft voordelen, maar tegelijk ook een groot nadeel: efficiency is dodelijk voor creativiteit. We hebben een land vol specialisten, die elkaar opzoeken om zich aan elkaar te meten. Maar verschillende disciplines komen elkaar niet snel tegen. Zelfs ¿n de creatieve sector: de filmmakers zitten bij de filmmakers, en de ontwerpers bij de ontwerpers. Begrijpelijk. Maar wij hebben onze campus juist zo ingericht dat mensen - gepokt en gemazeld in hun eigen discipline - zin krijgen om samen naar één kwestie te kijken. Dat levert ontwerpen op, en daar maken we meteen een prototype van."

Gude: "FreedomLab hanteert het agora-model, gebaseerd op het basismodel van elke creatieve samenleving: de stad. Wie creativiteit mooi vindt, kan zich terugtrekken in een boomhut in de Karpaten, maar niet te lang. Je kunt beter met andere onrustige figuren elkaar zo dicht mogelijk op de huid gaan zitten."

"Voor je het weet, ben je verwikkeld in een wirwar van woonarrangementen, fabricagewerken, publieke diensten en politieke bestuursvormen. Nieuwe dingen schieten op, vaak nog voor de oude onbruikbaar zijn geworden. Heel stimulerend, maar ook neurotiserend. Daarom hebben alle steden, overal en altijd een vast aantal verzamelplaatsen voor vrije oefeningen in social engineering: tempels, academies, stadions en theaters."

"Iedereen heeft eigen disciplines in het dagelijks leven, iedereen volgt andere beschavingsprogramma's. Maar niemand kan de gistende smeltkroes ontlopen. De participatiesamenleving is geen ideaal, hij is een feit."

Postma: "Er moet alleen wel iets concreets zijn om aan deel te nemen. Het probleem is dat mensen als het ware gaan zitten wachten tot de participatie-bus langskomt. Terwijl het gaat om dóen. Bedrijven die hier met een vraag komen, merken dat ook. Als de vraag is: Hoe kunnen we nog drie miljoen units extra verkopen?, dan is zo'n vraagstelling aan ons niet besteed.

Nieuw verlangen
Waarom wil je eigenlijk meer units verkopen? Wat is een unit? De leidende gedachte bij bedrijven is: Als de klant zijn behoefte nog niet kent, dan suggereren wij er één, met de vervulling van de wens erbij. Zo leggen bedrijven de consument steeds een nieuw verlangen op. Daar worden mensen passief van. Wie staat er nog echt in dienst van de consument?"

Gude: "Jullie dus. Hier hoor je jezelf vragen stellen, waarvan je niet wist dat je ze had. Je gaat aan de slag met middelen, waarvan je niet wist dat ze bestonden. Vervolgens formuleer je onwaarschijnlijke doelen en je bewijst dat ze mogelijk zijn, door ze te realiseren."

Postma: "Het belangrijkste in het ontwerpproces is de vraag. Dat is irritant, want we willen graag snel oplossingen verzinnen. Einstein zei ooit: Als ik nog één uur te leven had, en ik zou nog één probleem willen oplossen, dan zou ik 55 minuten besteden aan de vraag en vijf minuten aan de oplossing. Een goede vraag dwingt de oplossing af. Daarom is de filosofie zo belangrijk hier."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden