De orka leeft niet nog lang en gelukkig

De spraakmakende documentaire 'Blackfish' toont het schokkende verhaal achter orka's in gevangenschap.

In de Franse speelfilm 'De Rouille et d'Os' was het onlangs een hels spektakel: een orkatrainster die tijdens een show werd aangevallen door een orka, en beide benen verloor. Het water dat rood kleurde. De mooie Franse actrice Marion Cottillard die vanaf dat moment verder speelde in een rolstoel. Gevraagd naar haar ervaringen in Marineland, het attractiepark in Zuid-Frankrijk waar de scène werd opgenomen, zei Cottillard: "Ik snap niet hoe mensen deze prachtige dieren uit hun natuurlijke omgeving kunnen halen, in een zwembad kunnen stoppen en ermee spelen alsof het Muppets zijn."

Dezelfde vraag, maar dan uitgebreider, wordt opgeworpen door de Amerikaanse regisseuse Gabriela Cowperthwaite in haar spraakmakende documentaire 'Blackfish' waarvoor tv-zender CNN afgelopen week tot vijf keer toe zendtijd vrij maakte. Het schokkende verhaal achter de orka's in gevangenschap trok tijdens de eerste uitzending zo veel bekijks (1,4 miljoen kijkers) dat er nog vier uitzendingen van de documentaire achteraan werden geplakt. Mede door de bemoeienis van de Amerikaanse tv-zender is er inmiddels een levendige discussie gaande. Bezorgde ouders die zich afvragen of ze er wel goed aan doen om hun kroost mee te nemen naar attractieparken waar orka's worden gehouden. Zo nauw nemen ze het immers niet met veiligheid en ethiek.

'Killer whales', zo heten de orka's in het Engels. In het wild hebben ze nog nooit een mens aangevallen. Maar dat geldt niet voor de zes ton wegende mannetjes-orka Tilikum, de attractie van SeaWorld in Orlando (Florida). De orka was betrokken bij de dood van drie mensen.

De laatste die in SeaWorld overleed, was orka-trainster Dawn Blancheau. Zij werd in 2010 door Tilikum het water in getrokken, gescalpeerd en in stukken gereten, al heeft het attractiepark een andere lezing dan de getuigen in de documentaire. Het park meldt iets over uitglijden en vallen. Aanvallen van zwaardwalvissen worden door het bedrijf steevast ongelukken genoemd.

Logisch, het attractiepark is gebaat bij het beeld van gelukkige dieren en veilige trainers. Aan de documentaire wilde SeaWorld niet meewerken. Als antwoord op de première van de film eerder dit jaar, op het Filmfestival van Sundance, lanceerde het themapark een nieuwe pr-campagne.

Cowperthwaite gaat in haar documentaire als een detective te werk, iets wat de film de allure geeft van een spannende thriller. 'Blackfish' gaat terug naar het begin, naar beklemmende beelden van de orkavangst, aangevuld met de getuigenis van een voormalige orkajager. We zien hoe een orka-kalf in de netten wordt gehesen, en hoe de volwassen dieren niet wegzwemmen maar in de nabijheid blijven, en hartverscheurende geluiden maken. "Het is het ergste wat ik ooit heb gedaan", vertelt de man met de wilde baard, "het voelde echt alsof ik een kind weghaalde bij zijn ouders".

Waar 'Blackfish' (een door de indianen gehanteerde benaming voor de zwart-witte gigant) vooral in slaagt, is het sprookje ontkrachten dat de orka's beter af zouden zijn in gevangenschap. Reclamespotjes van attractieparken die beweren dat de dieren in gevangenschap zelfs langer leven dan in het wild, zijn aperte leugens, zo betoogt de film. Orka's kunnen in het wild even oud worden als mensen. Vrouwtjes kunnen een leeftijd van circa tachtig jaar bereiken, mannetjes een leeftijd van ongeveer zestig jaar. In gevangenschap worden de dieren een jaar of dertig.

Achter de coulissen van het attractiepark treffen we de metalen bakken waarin de orka's worden gehouden, een paar vierkante meter, terwijl de dieren in de oceaan gewend zijn 160 km per dag te zwemmen. De families waarin ze in de parken zogenaamd leven, zijn geen echte families. Het gaat vaak om een rare mengelmoes van orka's die overal vandaan komen. Irritatie en frustratie breken de dieren op.

Niet alleen in het Amerikaanse SeaWorld slaat de stress toe, ook in de Spaanse toeristenattractie Loro Parque, waar de recente dood van een orkatrainer eveneens een ongeluk heette. Kritiek op het houden van de dieren in gevangenschap wordt door dat soort 'ongelukken' steeds luider.

Opmerkelijk is natuurlijk de aantrekkingskracht die de orka uitoefent op de mens, te vergelijken met de grizzlybeer in Werner Herzogs fantastische documentaire 'Grizzly Man' (2005). Herzog reconstrueerde hierin het levensverhaal van Timothy Treadwell die dertien zomers lang tussen de grizzlyberen op Alaska woonde, in de veronderstelling dat hij een speciale band had met de wilde dieren, en dat vreedzame coëxistentie mogelijk was. Treadwell werd uiteindelijk door een grizzlybeer opgegeten.

Dezelfde idolatrie zie je terug in de film van Gabriela Cowperthwaite. Trainers laten zich voorstaan op hun speciale band met de orka's waarmee ze spelletjes doen en kunstjes uithalen. Orka's zijn spectaculaire dieren die zich relatief makkelijk laten trainen. Daarom zijn ze ook zo populair in attractieparken en dolfinaria.

Aan de zwaardwalvissen zijn in verschillende tijden en culturen grote spirituele krachten toegeschreven. Ze zijn niet alleen heel sociaal, maar zouden ook beschikken over een zelfbewustzijn.

Des te tragischer is het om te zien dat de dieren zo gemarteld worden in gevangenschap, en dat daarover gelogen wordt door de uitbaters van attractieparken. Blootgesteld aan voortdurende stress veranderen de orka's in tikkende tijdbommen. Een van de voormalige orkatrainsters uit de film, Samantha Berg, was eerder deze week voor de première van 'Blackfish' in Nederland, en onderstreepte in een discussie met het publiek nog eens de leugens die nu al jaren door SeaWorld en andere attractieparken worden verspreid.

De knuffelindustrie die de orka presenteert als een eeuwig glimlachend troeteldier, speelt zeker een rol. We willen het dier dicht bij ons hebben, maar de vraag is welke prijs daarvoor wordt betaald, en in hoeverre bezoekers van attractieparken zelf onderdeel uitmaken van het monstrum dat zo wordt geschapen.

'Blackfish' is een dwingend betoog om veertig jaar na het ontstaan van de eerste attractieparken de orka's met rust te laten. Aan het slot van de film gaan voormalige orkatrainers in een boot de zee op, om van een afstandje naar de zwaardwalvissen te kijken die majestueus uit de golven opduiken.

Zo kan het dus ook. Al vraag je je tegelijkertijd af of dit toerisme wel zo onschuldig is als het lijkt. Ik denk aan de Indische Oceaan bij Zanzibar waar ik ooit ronddobberde, en waar steeds meer bootjes steeds dichter bij de dolfijnen probeerden te komen. De ronkende motoren. De juichende toeristen. Een hel op open zee.

'Blackfish' is vanaf vandaag te zien in de bioscoop, en verschijnt op 19 november op dvd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden