De Oranjes en de paus: een beladen geschiedenis

Beatrix ontmoet in maart 1985 paus Johannes Paulus II in het Vaticaan. Beeld ANP

Donderdag brengen koning Willem-Alexander en koningin Máxima een officieel bezoek aan de paus. Dat is heel bijzonder, leert de vaderlandse geschiedenis.

Om te zeggen dat het oude bekenden zijn, gaat wat ver. Toch zien koning Willem-Alexander en koningin Máxima donderdag paus Franciscus al voor de derde keer. Redelijk uniek, want de Oranjes hebben in de loop van de geschiedenis bepaald niet de deur platgelopen in het Vaticaan. Lange tijd had Nederland de twijfelachtig eer zo'n beetje het enige land te zijn waarvan het staatshoofd nog niet op audiëntie bij de paus van Rome was geweest. Toen koningin Beatrix in maart 1985 als eerste Nederlandse vorstin het Vaticaan betrad, begroette zij Johannes Paulus II dan ook met 'finalmente': eindelijk.

Dat het zo lang heeft moeten duren, heeft alles te maken met een eeuwenlange, moeizame verhouding tussen protestanten en katholieken in ons land. De geschiedenis als 'medespeler' om met de beroemde historicus Pieter Geijl te spreken.

Het begint allemaal in de zestiende eeuw met onze Vader des Vaderlands Willem van Oranje. "Die wordt op een gegeven moment protestant omdat het hem goed uitkomt", zegt emeritus hoogleraar vaderlandse geschiedenis Jan Bank. "Die overstap naar het calvinisme is politiek bepaald. Maar let wel: van huis uit was hij gewoon katholiek." Zijn oudste zoon Filips Willem (1554-1618) die uiteindelijk in Spanje terechtkomt en daar min of meer gegijzeld wordt door koning Filips II, is de laatste Oranje die een katholieke begrafenis krijgt in het Vlaamse Diest. De rest van zijn familie is dan al ver weg gedreven van Rome door het conflict met de katholieke Filips II. En dat geldt voor een groot deel van de Nederlandse bevolking.

"De opstand tegen de Spanjaarden is door de protestanten gekaapt", zegt kerkhistoricus Ton van Schaik. "En die opstand wordt vereenzelvigd met de strijd tegen de katholieken. Ik bedoel: we hebben het hier over een burgeroorlog. De Tachtigjarige Oorlog is behalve een opstand tegen Spanje ook een burgeroorlog van de protestanten tegen de katholieken. De opstandelingen winnen, dus de protestanten behalen de overwinning. Daarmee wordt het drievoudig snoer God, Nederland en Oranje onverbrekelijk en worden de katholieken ruim twee eeuwen lang onderdrukt."

Hierbij is ook volgens Van Schaik de rol van Willem van Oranje essentieel. "Hij werd door de protestanten gezien als een door God geroepen en gezonden Mozes die het Nederlandse volk als een nieuw Israël moest wegleiden uit het slavenhuis van Spanje, weg onder de knoet van de herleefde farao, Filips II. Met dit beeld zijn generaties protestanten in ons land grootgebracht."

Willem I

De stadhouders en de latere vorsten van het Huis van Oranje zijn hun stamhouder tot diep in de twintigste eeuw trouw gebleven. De ruimte van de katholieken in ons land en daarmee de speelruimte van de paus, hangt af van de persoonlijkheid van de vorst. Jan Bank: "Willem I (koning van 1815 tot 1840, red.) doet wat Napoleon ook deed: de hervormde en de katholieke kerk bestuurlijk ondergeschikt maken aan zijn kroon. De vrijheid van godsdienst wordt bewaakt, maar wel onder staatstoezicht gesteld. Hij is later nog hertrouwd met een Belgische katholieke gravin, maar dat werd niet geaccepteerd. Zijn opvolger Willem II (koning van 1840-1849, red.) heft het kloosterverbod op en onder hem wordt in 1848 ook het recht van placet afgeschaft: dat hield in dat de overheid moest instemmen met de benoeming van bisschoppen. Als dat verdwenen is, kan Rome in 1853 vrijelijk bisschoppen gaan benoemen in ons land."

Politiek opportunisme

Een bezoek van een van deze koningen aan de paus in Rome is in die tijd nog ondenkbaar. Wel brengt in 1846 de echtgenote van koning Willem II, de Russisch-orthodoxe koningin Anna Paulowna, een bezoek aan paus Pius IX. Hij geeft haar een antieke Egyptische vaas cadeau, die nu deel uitmaakt van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Niet veel later vestigt prinses Marianne, een dochter van koning Willem I , zich na een mislukt huwelijk in Rome. Daar staat zij bekend als Principessa Marianna dei Paesi Bassi en is het middelpunt van een rijk sociaal en cultureel leven. Het zijn vaak de buitenbeentjes van het Huis van Oranje die zich in de stad van de paus thuis voelen.

Willem III (koning van 1849 tot 1890) staat sympathiek tegenover de protestantse Aprilbeweging die zich verzet tegen het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in ons land, maar dat kan ook worden toegeschreven aan politiek opportunisme. Zijn dochter Wilhelmina (koningin van 1898 tot 1948) moet uit overtuiging weinig hebben van katholieken. "Dat is toch weer die identificatie met Willem van Oranje", zegt Bank. "Maar ook met de Hugenoten, de Franse protestanten die in 1572 tijdens de beruchte Bartholomeus-nacht in Parijs bij honderden werden afgeslacht. Als Wilhelmina een staatsbezoek aan Frankrijk brengt, staat ze erop in Parijs een bezoek te brengen aan een kerk waar Gaspard de Coligny, de leider van de Hugenoten, wordt vereerd."

(Tekst gaat verder onder de afbeelding) 

Wilhelmina in Noorwegen, juni 1951. Ze bezoekt Scandinavië graag, omdat de kans dat je daar een katholiek tegenkomt klein is. Beeld ANP

Koningin Wilhelmina laat zelfs haar vakantiebestemming bepalen door haar afkeer van de Roomsen. Het liefst gaat ze naar Scandinavië, de kans dat je daar een katholiek tegenkomt is klein. Het is volgens Jan Bank 'veilig lutheraans gebied'. Als in 1924 in Amsterdam het groots opgezette Internationaal Eucharistisch Congres wordt gehouden en de pauselijke legaat, de Nederlandse kardinaal Willem van Rossum, per boot in de hoofdstad aankomt, is Wilhelmina nergens te bekennen. Van Schaik: "Die zat weer ergens in Scandinavië in de kou te schilderen." De kerkhistoricus wijst erop dat de vorstin wel vaker verstek laat gaan bij belangrijke evenementen waar de kans bestaat dat ze katholieken tegen het lijf loopt. "In 1939 werd in de Domkerk de twaalfhonderdste sterfdag van Willibrord herdacht, de missionaris die ons het christelijk geloof bracht. Ook Wilhelmina had daar bij moeten zijn, maar in een briefje aan de organisatie moest premier Colijn tot zijn spijt melden dat hem niet gelukt was 'iemand dien wij gaarne bij de opening aanwezig hadden gezien, daartoe over te halen'. Daarmee wordt Wilhelmina bedoeld. Ze vond het te rooms."

Het beeld van Wilhelmina over katholieken verandert enigszins door het heldhaftige optreden van Jan de Jong, de aartsbisschop van Utrecht tijdens de oorlog. Hij is actief in het verzet. Voor hem heeft ze respect. Na de bevrijding mag hij samen met de secretaris-generaal van de Nederlandse Hervormde Kerk en verzetsman, Kuno Gravemeijer, komen lunchen. Het wordt een genoeglijke bijeenkomst. Maar als in 1959 - Wilhelmina is dan weer 'gewoon' prinses - de pauselijke nuntius langskomt voor een afscheidsbezoek, krijgt hij weer een stortvloed van anti-papisme over zich heen.

Haar dochter Juliana (koningin van 1948 tot 1980) staat veel minder vast in haar geloof. "Dat ging werkelijk alle kanten op", zegt Ton van Schaik. Het driesnoer God, Vaderland en Oranje begint langzaam slijtageplekken te vertonen. In januari 1964 treedt haar dochter Irene in Rome toe tot de rooms-katholieke kerk en een paar maanden zal ze er trouwen met de katholieke Spaanse Karel Hugo van Bourbon-Parma. Ook Juliana zal nooit een bezoek aan het Vaticaan brengen.

En dus is het Beatrix (koningin van 1980 tot 2013) die op 28 maart 1985 als eerste Nederlandse staatshoofd (samen met prins Claus) op audiëntie gaat bij de paus, enigszins gedwongen door het protocol. Johannes Paulus II is van plan in mei van dat jaar een bezoek te brengen aan Nederland en het is gebruik dat het ontvangend staatshoofd eerst in Rome langsgaat. De koningin zou in het gesprek met de paus de toelating van vrouwen tot het priesterambt aan de orde hebben gesteld. Volgens Van Schaik "een ongeoorloofde inmenging in zaken die de rooms-katholieke kerk aangaan en in feite het opheffen van de scheiding tussen kerk en staat".

Als Johannes Paulus II twee maanden later in Nederland is, zou hij een beetje hebben opgezien tegen het bezoek aan de koningin. Zou Beatrix nog meer kritische vragen in petto hebben? Volgens Van Schaik zorgt de toenmalige premier Lubbers ervoor dat bij de ontvangst door de koningin niet alleen prins Claus maar ook hun kinderen aanwezig zijn. Zo kunnen moeilijke gesprekken vermeden worden.

Het is eigenlijk nooit meer goed gekomen tussen Beatrix en de Poolse paus. In 2005 weigert ze naar zijn begrafenis te gaan ondanks aandringen van velen. Veel katholieken zijn onaangenaam verrast, onder wie oud-premier Dries van Agt. Twaalf jaar later is zijn chagrijn nog altijd niet verdwenen. "Ik vind het nog altijd totaal onbegrijpelijk en een affront aan de Nederlandse katholieken. Er was een oploop uit de ganse wereld. Waar was Nederland in godsnaam?"

(Tekst gaat verder onder de afbeelding) 

Willem-Alexander en zijn gezin op privé-audiëntie bij paus Franciscus, april 2016. Beeld EPA

Antipapisme

Onder haar zoon lijkt er wat veranderd. Hij trouwt in 2002 met de katholieke Argentijnse Máxima Zorreguieta. Als hij haar aan het Nederlandse volk voorstelt zegt hij: "Als uw vraag is of het Huis van Oranje nu katholiek wordt, is het antwoord nee. "In 2013 zijn Máxima en Willem-Alexander, dan nog als prins en prinses, aanwezig bij de inauguratie van paus Franciscus, een Argentijn nog wel. Als paus Franciscus in een interview met de Utrechtse daklozenkrant gevraagd wordt of een bezoek aan Nederland er misschien in zit , antwoordt hij: "De deur is niet gesloten, het is niet onmogelijk. En nu Nederland een Argentijnse koningin heeft, wie weet." Dat bezoek aan ons land is er nog niet van gekomen, maar inmiddels zijn de koning en koningin met hun kinderen op privé-audiëntie bij Franciscus geweest en is er donderdag een officieel bezoek. In het kielzog van Willem-Alexander en Máxima bevindt zich de Nederlandse ambassadeur bij de Heilige Stoel Jaime de Bourbon de Parme, de zoon van prinses Irene.

Op eigen verzoek gaat het koningspaar eerst naar de Kerk der Friezen, pleisterplaats van de Nederlandse pelgrims in Rome en daarna gaan Willem-Alexander en koningin Máxima op weg naar de privébibliotheek van de paus, waar Franciscus op hen wacht. Misschien dat hier en daar op de Biblebelt nog een enkele wenkbrauw gefronst wordt bij deze nog altijd bijzondere ontmoeting, maar het antipapisme in ons land is ook niet meer wat het geweest is.

Na afloop van zijn ontmoeting met de paus krijgt de koning in de Vaticaanse Bibliotheek een bevelhebbersstaf van Willem van Oranje aangeboden die ooit door de Spanjaarden werd buitgemaakt bij de slag op de Mookerheide (1574). Of hij het nou wil of niet, de geschiedenis speelt altijd mee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden