'De opvallendste portretten die in Iran zijn gemaakt'

Kaveh Golestan fotografeerde van 1975 tot 1977 de prostituees in Sjahr-e No, in die tijd de rosse buurt van Teheran.Beeld Kaveh Golestan

De armoede druipt van de muren. De vrouwen zijn vaak ouder dan je zou verwachten en kijken allesbehalve vrolijk. De Iraanse prostituees op de zwart-wit vintage-foto's van fotograaf Kaveh Golestan, nu te zien in het Amsterdamse fotografiemuseum Foam, spendeerden dan ook het grootste deel van hun leven in de citadel van Sjahr-e No, de rosse buurt van Teheran. Vaak hun familie ontvlucht, zonder optie op een ander leven. Zelf madam worden was het hoogst haalbare.

"Het was een ommuurde volksbuurt, met vermaak, theater, bars, drankwinkels en bordelen met zo'n 1500 sekswerkers. Alleen mannen werden door de enige poort binnengelaten. Vooral het soort met weinig geld, zoals bouwvakkers, chauffeurs, studenten, artiesten", vertelt kunsthistoricus en curator Vali Mahlouji telefonisch vanuit Londen.

Mahlouji ziet het als zijn taak het werk van vergeten Iraanse kunstenaars onder de aandacht te brengen. Hij noemt dat project 'Archeologie van het laatste decennium' - de tijd vóór de Islamitische Revolutie van 1979.

Wurgcontracten
Golestan was een sociaal bewogen fotograaf, die altijd probeerde onrecht in beeld te brengen. Hij had een zwak voor de armen. Drie jaar lang bezocht hij de hoerenbuurt en won zo het vertrouwen van de dames daar. 'Het is als een gevangenis, een bijenkorf van cellen. De levens van de bewoonsters zijn gezakt tot de diepste diepten van het menselijk bestaan', schreef hij op.

Langzaam maar zeker lieten ze toe dat hij hen fotografeerde. Klanten wilden er niet op, een enkele drugshandelaar wel. "De vrouwen waren soms weggelopen van huis, soms verkocht door hun vader. Ze kwamen meestal in wurgcontracten terecht die ze niet begrepen, bouwden zodoende schulden op en werden aan de drugs gebracht", zegt Mahlouji.

Golestan werkte voor Iraanse media, voor Time en persbureau AP. Als oorlogsverslaggever was hij in Noord-Ierland en bij de Golfoorlog; hij fotografeerde de Koerdische slachtoffers van de gifaanval door Saddam Hoessein. Hij stierf toen hij voor de BBC in 2003 in Irak werkte en op een mijn liep, 52 jaar oud. Toen Vali Mahlouji bij diens weduwe de prostitutiecollectie van Golestan zag, was hij diep onder de indruk van de schoonheid: "Dat het om prostitutie gaat, doet er voor mij niet eens toe. Golestan is belangrijk, en deze serie behoort tot de meest opvallende portretten die in Iran zijn gemaakt."

Beeld Kaveh Golestan

De Islamitische Revolutie betekende het einde van veel openbare kunstuitingen. Mahlouji wil de kunst van het 'Laatste decennium' reïntegreren met het heden. "Het is belangrijk voor wie we geworden zijn. Er ligt nog veel materiaal te wachten." Hij beheert nu de nalatenschap van Kaveh Golestan. "Hij was al bekend in Iran, maar daarbuiten niet. Ik wil hem uit de fotojournalistiek halen en op de kunstkaart zetten. Daarom is hij nu te zien in het Foam-museum en niet in een commerciële galerie. Het gaat me niet om de verkoop."

In de laatste jaren van het regime van de sjah werd Golestans expositie van de Citadel getoond, maar al snel gesloten door de geheime dienst. Golestan kreeg later wel bezoek van de islamistische politie, zoals zoveel schrijvers, cineasten en journalisten. "Maar zijn werk is nooit geconfisceerd. Exposeren was niet meer aan de orde."

Gelaagder
Toen de moellahs hun macht eenmaal hadden gevestigd was het snel gedaan met de rosse buurt. Orthodoxe bendes staken de Citadel in brand als deel van de culturele zuivering en islamisering. De meeste prostituees wisten te vluchten, enkelen werden in het openbaar geexecuteerd. Daarna haalden bulldozers alles omver.

De huidige kunst in Iran noemt Mahlouji veel productiever en gelaagder dan voorheen. Vooral door de groei van de steden en de middenklasse, en ondanks alle censuur. "De interesse van westerse musea voor kunst uit andere werelddelen is daarbij een belangrijke motor geweest."

De expositie The Citadel is voor het eerst sinds 1978 compleet te zien. Nog tot 5 mei in Fotografiemuseum Foam in Amsterdam.

Beeld Kaveh Golestan

Streng verboden, maar alom aanwezig
Prostitutie wordt in Iran bestraft met zweepslagen, celstraf of de doodstraf, maar het aantal prostituees groeit.

Met dikke make-up en een roze sjaal achter op het hoofd, staat de jonge vrouw aan het drukke Azadi-plein. Verschillende taxi's stoppen voor haar maar zij wijst ze allemaal af. Pas wanneer er een witte BMW stopt, stapt ze in - na een kort gesprek met de chauffeur -, waarna de auto in de schemering verdwijnt.

Prostitutie is in Iran streng verboden. Er staan zweepslagen op of gevangenisstraf en soms ook - als de prostituee bijvoorbeeld getrouwd is - de doodstraf. Toch is prostitutie, hoe onzichtbaar ook, een groeiend probleem. Exacte cijfers zijn niet voorhanden maar reeds in 2002 schatte de Iraanse krant Entekhab dat er alleen in Teheran al 85.000 prostituees actief zouden zijn en in heel Iran rond de 300.000. Veel deskundigen schatten dat aantal nu hoger.

Armoede en werkloosheid
Sociologen, maatschappelijk werkers en parlementariërs hebben de laatste jaren alarm geslagen. Prostitutie zou flink stijgen. Reden hiervoor is de economische malaise door de internationale sancties vanwege het omstreden nucleaire programma van Iran.

Jaarlijks lopen duizenden meisjes weg van huis vanwege armoede, werkloosheid en geweld. Ze kunnen vrijwel nergens terecht en daarom trekken velen van hen naar de stad Qom, het theologisch centrum. De sjiitische heiligdommen daar vormen goede opvangplaatsen. Met een chador om vallen zij niet op tussen de pelgrims. Vervolgens belanden ze - zonder een cent op zak - in de prostitutie.

Het verpauperde gebied rond het Sjoesh-plein in het zuiden van de hoofdstad is een ware tippel-hotspot. Maar ook in het welgestelde noorden van Teheran en andere grote steden komt prostitutie steeds meer voor. En de prostituees zijn niet meer allemaal afkomstig uit de laagste klassen.

"Ook jonge vrouwen uit de middenklasse kunnen moeilijk rondkomen. Vaak zijn het studenten", zegt maatschappelijk werkster Nahid Eftekhari (34). "Ze tippelen en laten zich oppikken door jonge, rijke mannen. Omdat het verschil tussen een gewone, modern geklede vrouw die wacht op een taxi en een prostituee niet te zien is, worden die ook vaak lastiggevallen met voorstellen voor betaalde seks. Daarnaast bestaat er net als bij alcohol of erotische films, ook een illegaal callgirl-circuit." Ook internetprostitutie waarbij vrouwen zich tegen betaling uitkleden voor de webcam komt volgens sociologen vaker voor.

Gescheiden of weduwe
Dan bestaat er nog het tijdelijk huwelijk, sigeh genaamd. Dit sjiitische gebruik zien velen als verkapte prostitutie. De sigeh kan tussen een paar uur en 99 jaar duren. De man moet de vrouw onderhouden en zij is verplicht hem seks te verschaffen. Iemand die een tijdelijk huwelijk sluit, loopt daar doorgaans niet mee te koop. Vrouwen die een sigeh aangaan zijn vaak gescheiden of weduwe en hopen zo financiële ondersteuning te krijgen.

De laatste jaren wordt het tijdelijk huwelijk openlijk gepromoot door conservatieve geestelijken. Nu jongeren wegens de slechte economische omstandigheden pas heel laat of helemaal niet trouwen, is het voor hen een manier hun seksuele behoeften op een religieus toelaatbare manier te bevredigen.

In 1980, een jaar na de islamitische revolutie, verbood de nieuwe leider ayatollah Khomeini prostitutie. Teherans rosse buurt Shahr-e No werd vernietigd. Op diezelfde plek ligt nu het Razi-park. Op het grote meer trappen stelletjes sloom op de pedalen van een waterfiets. In de verte draait een reuzenrad. Kinderen lachen en vogels tsjilpen in de lentezon. De ideale locatie voor gezinnen om na een harde werkweek te ontspannen.

Buurtbewoonster Haide (68), kan zich de seks-citadel nog goed herinneren: "Shahr-e No was een begrip in heel Teheran en ver daarbuiten. Als gewone vrouw kwam je daar niet - alleen mannen mochten er naar binnen - maar er deden wel allerlei verhalen de ronde. Het was de hel op aarde, zei men. En het zou er ongelofelijk stinken. Bovendien wemelde het van de ratten, drugs en geslachtsziekten."

Ze is blij met Khomeini's toenmalige besluit. "Ik zeg niet dat prostitutie niet meer voorkomt maar het veroorzaakt geen directe overlast. Godzijdank is Shahr-e No verdwenen en woon ik naast een fatsoenlijk familiepark."

Prostitutieschandaal bracht president Ahmadinejad in verlegenheid
In 2008 was er in Iran een enorm prostitutieschandaal. Het toenmalige hoofd van de politie in Teheran, Reza Zarei, werd naakt aangetroffen in een bordeel met zes prostituees. Hij werd gearresteerd en ontslagen. Wat het incident voor de regering van de toenmalige president Ahmadinejad nog schaamtevoller maakte, was het feit dat Zarei verantwoordelijk was voor een project om het zedenverval tegen te gaan. Voor Zarei zelf reden genoeg om een zelfmoordpoging te ondernemen, die mislukte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden