De opstand tegen de meester

Het ging de laatste tien jaar niet zo slecht met Namibië in vergelijking met andere Afrikaanse landen. Er heerste een gevoel van vrede. Totdat Swapo-president Sam Nujoma eigenhandig besloot troepen naar Congo te sturen om zijn vriend Laurent Kabila bij te staan. En totdat vooraanstaand Swapo-lid Ben Ulanga besloot het in de presidentsverkiezingen (vandaag en morgen) tegen zijn vroegere meester Nujoma op te nemen. Een reportage.

Esther Bootsma

In een klein straatje tussen de uitgestorven Mozartstrasse en de Schubertstrasse is het een drukte van belang. Auto's rijden af en aan, jonge, modieus geklede Namibiërs rennen rond met T-shirts, posters en paperassen. Hier huist het kantoor van de man die slaperig Namibië wakker heeft geschud: Ben Ulenga (47). Hij was tot vorig jaar ambassadeur in Londen, maar nam ontslag toen president Sam Nujoma de grondwet aan zijn laars lapte en besloot voor de derde keer mee te doen aan de verkiezingen. ,,Sam zette ermee niet alleen zichzelf, maar ons hele land voor schut'', zegt Ulenga. Hij richtte daarom een nieuwe partij op, die de regerende Swapo doet huiveren

Over het kurkdroge Namibië, met zijn rode zandduinen, Duitse stadjes en ongerepte wildparken lees je gewoonlijk alleen in toeristenfolders. Sinds zijn onafhankelijkheid tien jaar geleden is het een paradijs van vrede vergeleken met de rest van Afrika. Niet opzienbarend misschien, met slechts 1,5 miljoen inwoners op een oppervlakte van twee keer Frankrijk, maar toch. Met zijn progressieve grondwet heet het een schoolvoorbeeld van vrijheid en democratie. Zoals Newsweek schreef: 'Een Afrikaanse rariteit - een land dat functioneert'.

Dit jaar is het echter ineens gedaan met de rust. Namibië heeft zich gemengd in de oorlog in Congo, er was een heuse afscheidingspoging in de Caprivi-strook waarbij het leger hard ingreep.... en daar was opeens Ben Ulenga, die een bom liet ontploffen met de oprichting van zijn Congres van Democraten (COD).

Voor het eerst voelt de Swapo-partij, die vorige keer nog 72 procent van de stemmen haalde, zich bedreigd. Er gaat geen dag voorbij zonder dat Ulenga een marionet van subversieve blanken wordt genoemd. Voorafgaand aan de verkiezingen deze week worden bijeenkomsten van zijn partij telkens verstoord, leden soms lijfelijk aangevallen en ambtenaren gewaarschuwd dat ze hun baan kwijtraken als ze op het COD stemmen. Swapo hitst zelfs lagere schoolkinderen op om met hun gegil partijbijeenkomsten te verstoren en de 'verraders en vijanden' te verjagen.

Aan het eind van de dag, wanneer de zon de heuvels rond Windhoek oranje kleurt, heeft de onberispelijk geklede Ulenga eindelijk tijd voor een kopje thee. De vroegere vrijheidsstrijder, die acht jaar gevangen zat op Robbeneiland, heeft de hele dag rondgerend, persconferenties gehouden en gesprekken gevoerd om zich te verdedigen tegenover beschuldigingen door de Swapo. ,,Ze hebben ontdekt dat ik een verrader ben, dat ik in de jaren zeventig geheime informatie heb doorgespeeld aan de Zuid-Afrikaanse vijand. Ze hebben ook ontdekt dat ik een dief ben, die geld van de regering in zijn zak heeft gestoken. Kortom, ze hebben eindelijk ontdekt dat ik door-en-door-slecht ben.''

Hij zegt het spottend, maar het is duidelijk dat hij er de pest in heeft dat zijn vroegere kameraden hem het campagnevoeren onmogelijk proberen te maken. Aan een inhoudelijk partijprogramma, over onderwijs, economisch beleid en armoede, komt hij nauwelijks toe.

,,Ik heb jarenlang geprobeerd om binnen de partij zaken aan de orde te stellen'', zegt Ulenga, die zich als 22-jarige jongen aansloot bij de gewapende tak van de Swapo. ,,Maar het lukte nooit''. Meestal zweeg hij dan maar, om zijn eigen carrière veilig te stellen en uit angst. De partij ging in het verleden immers niet bepaald zachtzinnig om met critici binnen de eigen gelederen. Toen de Swapo echter haar goedkeuring gaf aan een derde presidentstermijn voor Nujoma was Ulenga's geduld op. ,,Ik vond echt dat de partij dat moest voorkomen. Maar er is niet eens een behoorlijke discussie over gevoerd.''

,,Ik heb zelf in het kabinet gezeten, en weet hoe simpel politici hier denken. Als een minister iets wil, en er blijkt een wet tegen te zijn, dan denkt hij gewoon: wat kan ik doen aan die wet? Sam Nujoma is precies zo. Niemand heeft hem ooit een voet dwarsgezet. Als hij iets wil, dan krijgt hij het. Hij kan gewoon niet over zichzelf denken in een andere positie dan als president.''

De 70-jarige Nujoma, een ongeschoolde arbeider en geen groot spreker, gaat daarmee dezelfde kant op als zijn vriend Robert Mugabe in Zimbabwe, Arap Moi in Kenia en andere bejaarde Afrikaanse leiders. De helden die hun volk aanvoerden in de strijd voor onafhankelijkheid, blijken uiteindelijk de macht niet te kunnen loslaten. Ze zien zichzelf als godheden zonder wie het volk reddeloos is verloren.

Hoewel de Namibiërs Nujoma nog steeds dankbaar zijn dat hij hen bevrijdde van ruim een eeuw buitenlandse bezetting, eerst door de Duitsers en na 1915 door de Zuid-Afrikanen, neemt de onvrede toe. ,,Nujoma beloofde ons dat hij een einde zou maken aan armoede en werkloosheid, maar de meesten van ons kunnen geen baan vinden'', zegt Jonas Shitenya in het stadje Okahandja, waar hij hoopt zijn houten schildpadjes en gordeldieren te verkopen aan toeristen. Soms verkoopt hij er maar één per week, voor een gulden of tien.

Dat Namibië niet tot de armste landen ter wereld behoort, komt doordat de vijf procent blanke Duits- en Afrikaanstaligen het gemiddelde inkomen omhoogtrekken. Zij verdienen zo'n 60 000 dollar (bijna 120 000 gulden) per jaar, terwijl de zwarte meerderheid maar 600 dollar verdient. Volgens oppositileider Ulenga heeft zeker 60 procent van de Namibiërs geen baan. ,,Ze melden zich alleen niet als werkzoekenden, omdat dat toch geen nut heeft. Ze worden wakker, gaan in de zon zitten, of naar een drinkplaats om hun eigen gebrouwen bier te drinken.''

Tot nu toe kwam de onvrede vooral tot uiting in apathie. Zo ging bij de regionale verkiezingen vorig jaar slechts 30 procent naar de stembus. Het waren vooral Ovambo's, de grootste etnische groep van het land. Maar volgens Ulenga nemen de spanningen toe en beginnen de mensen eisen te stellen. ,,De andere tien etnische groepen voelen zich achtergesteld bij de Ovambo's, die de meeste overheidsbanen krijgen en oververtegenwoordigd zijn in de politie en veiligheidsdienst.''

Hij noemt de poging in augustus van bewoners van de Caprivi-strook om zich af te scheiden en de gewelddadige reactie van het leger daarop, dan ook 'een waarschuwingsteken'. ,,Etniciteit gaat een steeds grotere rol spelen, nu mensen het gevoel hebben dat ze niet dezelfde kansen krijgen als anderen. Allerlei groepen proberen culturele organisaties te laten herleven, koninkrijken, chiefs die verloren status willen terughebben. Dat lijkt misschien een terugkeer naar mooie Afrikaanse tradities, maar ik vind het vooral gevaarlijk. Omdat het voortkomt uit gevoelens van onzekerheid. Het is etnische competitie, uit angst voor marginalisatie.'

Als deelnemer aan de oorlog in Congo zou Namibië zelfs meegesleurd kunnen worden in de golf van etnische conflicten in de regio. ,,Een schande'', zegt Ulenga over de militaire steun die Nujoma biedt aan Laurent Kabila, naar wie al een straat in Windhoek is vernoemd. ,,Waarom vragen we het buitenland geld voor scholen en ziekenhuizen, terwijl we zelf geld verspillen in de Congo? Het gaat maar om 2000 tot 3000 soldaten, maar dat is toch een flinke hap uit het Namibische leger, dat slechts 8000 man telt.''

Het ergste vindt hij dat Nujoma niet eens zijn premier, kabinet of parlement raadpleegde, toen hij troepen naar Congo stuurde. Ulenga, op dat moment nog ambassadeur, moest het horen van vreemden. Deze handelswijze bewijst volgens hem dat Nujoma met de dag autoritairder wordt. ,,Tot nu toe zijn we nog niet zo diep gezonken als sommige landen in Afrika, waar regeringen alleen voor zichzelf en hun familie zorgen. Maar het aantal gevallen van corruptie, zelfverrijking en schendingen van mensenrechten neemt toe. Ik hoop daarom dat we, door de oprichting van het COD, nog op tijd het tij kunnen keren.''

Voorlopig lijkt de kans echter klein dat er veel zal veranderen aan de zetelverhoudingen in het Tintenpalast, zoals het parlementsgebouw heet. De propaganda-machine van Swapo werkt op volle toeren om het volk ervan te overtuigen dat Ulenga een oplichter is, die het land wil destabiliseren. En dat zijn partij bestaat uit 'machtsbeluste jongeren' en 'duistere machten', die zich 'vermommen in de naam van democratie en vrijheid'. Het gerucht gaat zelfs dat Ulenga 44 miljoen Britse ponden zou hebben ontvangen uit Londen.

Het lastige voor Swapo is dat de simpele verdeling van vroeger, tussen 'bevrijders en collaborateurs', niet meer opgaat. De tot nu toe grootste oppositiepartij, de Democratische Turnhalle Alliantie, vormt door zijn vroegere banden met het apartheidsbewind geen echte bedreiging. Maar Ulenga, zelf afkomstig uit de Swapo-stal, wel. ,,Vandaar dat de regering nu roept dat we marionetten zijn van blanke subversieve bewegingen die haar ten val willen brengen. Ze denkt dat dat de enige taal is die de Namibiërs verstaan.''

Feit is dat je in Namibië veel mensen tegenkomt, die zeggen dat ze inderdaad bang zijn dat 'die nieuwe partij' de rust zal verstoren. Of dat die toch niets zal kunnen veranderen aan de bestaande situatie. ,,Hoe meer partijen, hoe meer problemen'', zegt Lucia Shiyakela, een serveerster in een koffieshop in Windhoek.

,,We willen natuurlijk 51 procent van de parlementszetels en het presidentschap winnen, maar we zijn pas net begonnen en kampen nog met veel problemen'', zegt Ulenga. Toch denkt hij dat hij de tweederde meerderheid van de Swapo kan afpakken ,,en een goede basis kan leggen om de partij verder op te bouwen. Zodat we kunnen voorkomen dat Namibië over twintig jaar in net zo'n hopeloze situatie zal terechtkomen als bijvoorbeeld Burkina Faso of Congo''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden