De oppervlakkige lezer

Door het stof. Nu al. En ik ben nog maar net begonnen.

Vrijdagmiddag. Rabbijn Vorst belt. Woedend. Ik heb hem in mijn column van vorige week een opvatting toegeschreven die hij niet heeft en ook nooit heeft gehad. Wat heb ik dan geschreven? ,,Dat als iemand de Sjoa heeft meegemaakt, het zijn eigen schuld is.'' Maar dat heb ik helemaal niet geschreven, bijt ik hem toe, de drift giert nu ook door mijn lijf. ,,Maar de oppervlakkige lezer denkt dat dat er staat.'' Tegen de oppervlakkige lezer kan niemand op.

Een van de Tien Geboden is het verbod op het afleggen van een valse getuigenis. Van de dingen die de wereld kapotmaken, scoren valse getuigenissen hoog. De volkerenmoord in Rwanda is een afschrikwekkend voorbeeld. Beweerde rabbijn Vorst iets totaal anders tijdens zijn gesprek met mijn vader, omstreeks 1965, dan ik heb gemeld? Ik was vijftien, rabbijn Vorst hoogstens twee keer zo oud. Bijna 34 jaar later kijven we over de juiste weergave. Wat heeft hij precies verkondigd, en wat heb ik gehoord? Vorst: ,,Ik heb twee leraren gehad, mijn vader en de Lubavitcher rebbe. Allebei hebben zij mij op het hart gedrukt dat je nooit tegen iemand mag zeggen dat hij de Sjoa aan zichzelf heeft te wijten.'' En daar heeft de Amstelveense rabbijn zich altijd aan gehouden. Mijn geheugen is slecht, zijn opvattingen zijn al decennia hetzelfde, ik moet mij hebben vergist. Waarvan akte.

Maar met de oppervlakkige lezer ben ik nog niet klaar. Een kwart miljoen strict levende joden betoogden in Jeruzalem. De uitspraken van sommige van hun leiders over seculiere joden liegen er niet om. 'Goddelozen' zijn het, die voor 'alle gruwelen in de wereld' verantwoordelijk zijn. Is er achter deze smadelijke verketteringen nog een denkwijze te ontwaren die op zichzelf gezien respect verdient? vroeg ik mij af. Ja, was mijn conclusie. Die redenering gaat heel simpel weergegeven als volgt. God heeft het joodse volk (en de mens in de figuur van Noach) richtlijnen gegeven - de joodse wet. Houden joden zich aan die wet dan ontplooit de Schepping zich zoals God heeft bedoeld. Zo niet: ellende.

Het verklaringsmodel lijkt sterk op de denkbeelden over 'karma' en geeft de handelende mens - in ieder geval in theorie - macht over zijn lot. Wat je overkomt is gerelateerd aan wat jij of anderen ooit in beweging hebben gezet. Een soort Chaos-theorie van het menselijk handelen. Op het ene continent fladdert een vlinder, op een ander continent breekt daardoor een orkaan los. Ieder woord, iedere daad van de mens telt, want niets gaat verloren en ooit, ergens heeft dat woord, die daad zijn effect.

De vernieting van de Tweede Tempel wordt volgens dat verklaringsmodel bijvoorbeeld niet toegeschreven aan de Romeinen. Nee, zeggen de rabbijnen, de Romeinen waren slechts een gereedschap in Gods Hand, de oorzaak is dat een jood zich zeer laatdunkend uitliet tegenover een andere jood.

De consequenties van deze, in mijn ogen respectabele, redenering zijn ingewikkeld. Het welzijn van de wereld en van het joodse volk hangt af van het gedrag van het hele joodse volk. Maar wat als het misgaat? Fundamentalisten kunnen al te gemakkelijk niet volgens de joodse wet levende joden de verantwoordelijkheid daarvoor geven, terwijl het verklaringsmodel slechts oproept tot reflectie over het eigen, mogelijke falen en de verantwoordelijkheid wil inscherpen voor elk woord, elke daad.

Als niet-joden tegen joden zeggen (of joden tegen elkaar): de Sjoa is jullie eigen schuld, is dat misdadig. Laat dat duidelijk zijn. Bovendien, zelfs als gelovigen greep proberen te krijgen op rampen als de vernietiging van de Tempel, de Sjoa, massamoorden blijven Romeinen, nazi's, Chinezen (Tibet), Rwandezen, Algerijnen en wie al niet, schuldig aan hun misdaden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden