De opmars van de klinkende letteren

Jong geleerd, oud gedaan? Een kindje leest een boek, een vrouw beluistert er een. (FOTO KOEN VAN WEEL, ANP)

Het aantal luisterboeken dijt in rap tempo uit. Toch is het papieren boek nog altijd populair. De echte liefhebbers zien het als een heerlijk kleinood. Het aanraken, de geur, aan de hele beleving van het tastbare boek. ’Het lekkere van een boek is juist de verfilming in je hoofd’, vindt voorlezer Dieuwertje Blok.

Ron Brandsteder mag dan op de televisie uit beeld zijn, op de geluidsdrager bloeit voor hem een nieuwe carrière. De zweterige quizmaster van weleer spreekt tegenwoordig luisterboeken in. Met enig succes. Het eerste boek dat Brandsteder voorlas, ’De Aanklacht’ van John Grisham, werd direct genomineerd voor de Prijs voor het Beste Luisterboek van 2008. Verder kunnen we zijn donkerbruine stem onder meer horen op cd-schijfjes met daarop de ingesproken boeken van Stieg Larsson en Carry Slee.

Maar staat de rijzende ster van het luisterboek model voor de opkomst van het fenomeen zelf?

In de boekhandels nemen de rekjes met audioboeken een armetierige plaats in en de Koninklijke Boekverkopersbond maakte in de pas verschenen jaarcijfers niet eens melding van het gesproken boek. Marktpeiler Gfk heeft wel cijfers paraat. In Nederland zijn in de periode januari tot en met april 2010 ruim 65.000 fysieke luisterboeken verkocht, met een bijbehorende omzet van 1,2 miljoen euro. Dat is 7,7 procent lager dan vorig jaar. In verkochte aantallen is de daling zelfs iets groter: –Â 10,7 procent. Daar staat tegenover dat het aantal downloads lastig meetbaar is. Rubinstein, de voornaamste uitgeverij van luisterboeken, herkent die daling in de eigen bedrijfscijfers niet.

„Het marktaandeel van audioboeken in Nederland beslaat 1 à 2 procent en blijft dus vrij klein, maar we merken dat de verkoop via internet duidelijk toeneemt”, zegt uitgever Dik Broekman van Rubinstein. Dat is aanzienlijk minder dan in de VS en Engeland, waar het aandeel gesproken boeken op 8 procent ligt. Maar Broekman verwacht een snelle groei nu de smartphones al meer ingeburgerd raken en de iPad-achtigen in opmars zijn. „Wie e-books downloadt is ook een potentiële gebruiker van luisterboeken. Wij zullen daar op inspelen. Daarnaast is er veel belangstelling van boekhandels voor een touchscreen-display, waarop klanten boekfragmenten kunnen beluisteren.”

Dat ongebreidelde vertrouwen in het omslagpunt verklaart mogelijk dat het aanbod aan audioboeken ontegenzeglijk in rap tempo uitdijt. Van volwassen literatuur tot jeugdboeken, van thrillers tot non-fictie: het is er in overvloed.

„Als we het aanbod vergelijken met dat van acht jaar geleden, is dat een wereld van verschil. Toen was er nog bijna niets.”

Hoe dan ook, het gesproken boek doet een ander appèl op de toehoorder, op de luisterende lezer, dan het fysieke boek. Dat maakt het voor auditief ingestelde mensen, ouderen met leesproblemen en snelle meisjes en jongens met een gebrek aan tijd een aantrekkelijk alternatief.

Extra waarde heeft het fenomeen voor veel luisteraars wanneer het de auteur zelf is die zijn eigen boek voorleest. Wanneer de tekst en zijn schepper samensmelten. Willem Frederik Hermans deed dat al in 1994 – een jaar voor zijn dood – op de radio, toen hij zonder één verhaspeling zijn roman ’De God Denkbaar, Denkbaar de God’ de ether instuurde. Gerard Kornelis van het Reve kon eveneens majestueus voorlezen uit eigen werk, met dat charismatische stemgeluid van hem, een stemgeluid uit duizenden. In 510 minuten las hij ooit ’De avonden’ voor bij de VPRO-radio, een gebeurtenis die later in ’volkseditie’ op 8 cd’s als luisterboek verscheen. En wat is er fijner dan tijdens de autorit van kantoor op weg naar huis uit ’Het Diner’ voorgelezen te worden door Herman Koch zelf? Vandaag de dag is er welhaast geen bekende schrijver meer te vinden die zijn eigen werk níet heeft ingesproken.

’In hun stem horen wij de Schepper en voelen wij ons opgeheven naar een irrationele toestand, naar de echte intimiteit, de Herkenning’, schreef hoogleraar Geschiedenis van Maatschappij, Media en Cultuur, Henri Beunders al eens over de magie van de sprekende schrijver in deze krant.

Maar niet alleen auteurs lenen hun stem aan het ingesproken boek. Naast Ron Brandsteder hebben tal van andere bekende landgenoten er een baantje als voorlezer bij. PvdA-lijsttrekker Job Cohen vangt twee vliegen in één klap door boeken in te spreken terwijl zijn vrouw, die aan MS lijdt, luistert. Onlangs nog verscheen van zijn stembanden ’Max Havelaar’ van Multatuli.

Dieuwertje Blok is als één van de ambassadeurs van het luisterboek eveneens een veelgevraagde voorlezer. Zij sprak onder meer ’Sonny Boy’ van Annejet van der Zijl in, alsmede een reeks jeugdboeken. Wat is voor haar de kunst van het inspreken?

„Ik probeer niet te veel emoties in mijn stem te leggen. Dan vul je te veel in. Al zal het vast wel eens gebeuren. Ik weet niet van alle boeken die ik inspreek meer precies hoe ze aflopen. Dat kun je soms misschien horen. En bij Pipi Langkous merk ik dat mijn stem omhooggaat als zij aan het woord is.”

Hoewel Blok voorlezen heerlijk zegt te vinden en ouders aanraadt ’dat vooral aan hun kinderen te blijven doen’ is ze zelf geen luisterboekenklant. Daarvoor is de hechting aan het aanraken, aan de geur, aan de hele beleving van het tastbare boek toch te groot. „Het heeft een prachtige functie naast het boek, maar net als een film vult het luisterboek mij toch te veel in. Het lekkere van een boek is juist de verfilming in je hoofd. Die eigen verfilming wil ik niet kwijt, daarom ga ik ook nooit naar boekverfilmingen.”

Vooral in de auto op weg naar de camping in Frankrijk is het audioboek ideaal, benadrukt de tv-presentatrice. In het bijzonder voor kinderen.

„Maar er kan niets op tegen je eigen stem in je hoofd.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden