De opmars van de bullshit

Donald Trump heeft de onzin - in de VS zeggen ze dan bullshit - tot hoogste goed verheven. Hij liegt niet eens, want daar is besef van de waarheid voor nodig. Waarheid is niet van belang. Ook al verliest hij hoogstwaarschijnlijk de verkiezingen, miljoenen mensen staan achter hem.

De Trump-houding is besmettelijk. Hillary Clinton bestrijdt in haar campagne Trump niet met argumenten, omdat die nu eenmaal afketsen op zijn bullshit, maar ze fabriceert haar eigen versie van waarheidsverhulling door haar geheimzinnigheid. Ze verkondigt geen onzin, ze liegt niet, maar ze verheimelijkt, ze verbergt, ze ontkent, ze zwijgt, ze praat eromheen.

In veel landen slaat het populisme toe, de stroming die de wil van het volk tot leidraad neemt. De wil van het volk is niet een uitgebalanceerde opinie van goed geïnformeerde kiezers, maar het onderbuikgevoel van een vage groep mensen, die niet geïnteresseerd is in waarheid en feiten, maar uitsluitend in het eigen vooroordeel. De wil van het volk - meestal terug te brengen tot verongelijkte burgers - wordt verheven tot algemene wil en tot hoogtepunt van democratisch denken. Het is de epidemie van de bullshit.

Onderzoek wijst uit dat mensen geneigd zijn zo min mogelijk denkinspanning te verrichten. Het is dus makkelijker informatie te geloven die het eigen (voor)oordeel verkondigt dan de opinie bij te stellen op grond van tegenargumenten. Mensen hebben de neiging zich in een wereld te verschansen waarin ze voortdurend bevestiging krijgen. Ze zijn niet op zoek naar falsificatie, een term die door Karl Popper is gemunt voor de wetenschap: een wetenschapper moet altijd op zoek gaan naar weerlegging van zijn theorie.

Populisme is een vorm van magisch denken, waarin samenzweringstheorieën welig tieren. Populisten zullen in hun politieke programma's en speeches zelden proberen de waarheid en juistheid achter hun ideeën en plannen aan te tonen. Hun uitspraken zijn voornamelijk kreten. Soms kan een kreet waarheid bevatten, maar dat is toeval.

In Nederland is Geert Wilders het beste voorbeeld van bullshit. Zelden gaat hij werkelijk een gesprek aan. Meestal smoort hij een discussie in de kiem met verdachtmakingen, persoonlijke aanvallen, en oneliners.

Hoe komen mensen aan de informatie waarmee ze tot een opinie komen? Waaraan toetsen ze de waarheid van een uitspraak? Vroeger gebruikten ze daar kranten voor. Die hadden een bepaalde signatuur (links, katholiek, liberaal) en dus een bepaalde blik, maar de journalistieke code gebood een hoge mate van objectiviteit en het controleren van bronnen en informatie.

De sociale media en andere internetbronnen zijn grootleveranciers van 'nieuws' en 'nieuwtjes'. Iedereen geeft van alles aan elkaar door, maar filteren op waarheid: ho maar. Het is een beerput van gemanipuleerde informatie en van ongegeneerde bullshit.

De deskundige heeft afgedaan. Maakte Kees van Kooten hem al tot karikatuur nu hoeft hij helemaal niet meer op te draven. Journaal en kranten grossieren in voxpopjes. Kaart een probleem aan, houd de man in de straat een microfoon voor, en voilà je hebt een ervaringsdeskundige te pakken. Alle achtergrondinformatie, nodig om een complex probleem te snappen en een standpunt te bepalen, komt van de mevrouw met de boodschappentas op de Albert Cuyp.

Tegenwoordig hebben kranten in een poging hun onafhankelijke imago te behouden een factchecking rubriek. Ze toetsen uitspraken op 'waarheid'. Opvallend vaak eindigen die exercities in 'twijfelachtig', alsof de krant niet eens meer in staat is behoorlijk onderzoek te doen. De toegang tot waarheid wordt versperd door ladingen leugens en valse verhalen, en door luiheid.

De techniek van een goed debat, van nadenken, afwegen en bijstellen is verloren gegaan. In de politieke arena is nuance en zelfkritiek dodelijk. Ik wacht dus met spanning de debatten af tussen Samsom, Asscher en Monasch. Wordt het bullshit, waarheid, leugen, intimidatie, of een gesprek? Ik vrees het ergste. Debatten zijn gladiatorengevechten. Het gaat niet om waarheid en kennis. Er moet bloed vloeien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden