De opkomst van de partijloze burgemeester

Gemeentebestuur | Nederland telt sinds deze week acht partijloze burgemeesters. Het zullen er nog veel meer worden.

Hij kwam door zijn opstelling in een spagaat terecht. Toen Bernt Schneiders afgelopen jaren als burgemeester van Haarlem vóór een partijloze burgemeester pleitte, kreeg hij direct de vraag waarom hijzelf dan nog lid was van de Partij van de Arbeid. "Die vragenstellers hadden helemaal gelijk", zegt Scheiders nu hij inmiddels uit Haarlem is vertrokken. "Maar ik vond het zo'n statement naar de fractie om tussentijds afstand te nemen."

Toch is hij nog enthousiast over het fenomeen, dat steeds zichtbaarder wordt in bestuurlijk Nederland. Acht burgemeesters vormen samen een flinke club, zo lijkt het. Al stelt dat aandeel nog weinig voor afgezet tegen het totale aantal van 342 burgemeesters. Volgens het Genootschap van Burgemeesters kwam er in 2015 één partijloze burgemeester bij, dit jaar maar liefst drie. Alle omstandigheden zijn aanwezig om dat segment zonder politieke kleur de komende jaren flink te laten groeien.

De eerste reden voor de opkomst van de partijloze burgemeesters zit 'm in de nieuwe rol van de gemeenteraad. Die mag formeel alleen kandidaten 'aanbevelen', maar in de praktijk is die aanbeveling sterk bepalend en neemt de minister van binnenlandse zaken die keuze over. De politieke verdeling van burgemeesterschappen is voorgoed voorbij.

Volgens Schneiders leggen de vertrouwenscommissies van de raad bij de keuze voor een burgemeester veel meer de nadruk op het niveau van de kandidaten en de bestuurlijke kwaliteiten, en minder op de politieke achtergrond. "Burgemeester Wilmien Haverkamp in Tubbergen was stadsdeelmanager, Lieke Sievers uit Edam-Volendam was hoofd van de veiligheidsregio en Annemarie Penn uit Maastricht maakte deel uit van het College van Procureurs-Generaal. Nou, dan haal je wat in huis."

Bij partijgebonden kandidaten gaat de kwaliteit juist omlaag. De politieke partijen hebben nog zo weinig leden dat 'iemand die vijf keer een intelligente opmerking op een partijbijeenkomst maakt, wordt gebombardeerd tot wethouder', zegt Schneiders. En het wethouderschap is weer het voorportaal voor dat hogere ambt. Kort gezegd: politieke partijen kunnen niet meer de kwaliteit leveren die nodig is in bestuurlijke functies. En dan is er de politieke versplintering en polarisatie. "De fractievoorzitters die samen de vertrouwenscommissie vormen, liggen vaak zo met elkaar overhoop dat zij de ander geen kandidaat gúnnen. Daarom wordt er maar voor een partijloze burgemeester gekozen: die is tenminste neutraal."

Een laatste ontwikkeling is zeer bepalend: de opkomst van de lokale partijen die hun eigen bestuurders voortbrengen. Burgemeester Joerie Minses bijvoorbeeld van Alphen-Chaam was eerst wethouder van een lokale partij in het Limburgse Leudal. "Toen ik verkaste naar Brabant, moest ik mijn partij wel achterlaten." Hij heeft nog geen moment spijt van zijn partijloze burgemeesterschap. "Mijn vrijheid van handelen is gewoon groter. Nóóit hoef ik loyaal te zijn aan een partij die provinciaal of landelijk al standpunten heeft ingenomen. Ik kies voor het belang van mijn gemeente." Dat is ook precies wat Bernt Schneiders bedoelt. "Een burgemeester dient politiek neutraal te zijn, boven de partijen te staan en tussen de burgers. Daarbij is geen plaats voor een politieke partij."

acht burgemeesters zonder politieke kleur

Gerrit Jan Gorter Zeewolde (Flevoland)

Reg van Loo Vaals (Limburg)

Joerie Minses Alphen-Chaam (Noord-Brabant)

Dagmar Oudshoorn Uithoorn (Noord-Holland)

Annemarie Penn-te Strake Maastricht (Limburg)

Lieke Sievers Edam-Volendam (Noord-Holland)

Arno Verhoeven Leudal (Limburg)

Wilmien Haverkamp-Wenker Tubbergen (Overijssel)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden