De open armen van Erdogan

De greep die Ankara probeert te houden op Turkse Nederlanders, is hun niet onwelgevallig: velen zijn dol op de Turkse president Erdogan. Waarom eigenlijk?

Fuck de Nederturken.' Met die woorden spuwde Ebru Umar dinsdag op Twitter haar gal uit over Turkse Nederlanders die haar aanhouding toejuichten. Dat waren er niet weinig. De Metro-columniste werd in Turkije opgepakt voor het beledigen van Erdogan. In Amsterdam brak tijdens datzelfde weekend iemand haar woning binnen en kladde 'hoer' op de muur - een woord dat ze de afgelopen dagen ook op sociale media naar haar hoofd kreeg geslingerd. Umar verweet haar belagers 'NSB-gedrag': ze denkt dat iemand in Nederland haar heeft verlinkt bij de Turkse autoriteiten.

Dat is geen gekke gedachte. Vorige week lekte een brief uit van het Turkse consulaat aan Turkse verenigingen in Nederland met de oproep beledigingen van Erdogan te melden. De brief blies discussies over de lange arm van Ankara nieuw leven in. Maar waar seculiere Turken en critici van Erdogan angst voelen, halen veel andere Turkse Nederlanders hun schouders op over zo'n kliklijn.

Een meerderheid ziet het probleem überhaupt niet, zegt Turkije-deskundige Lily Sprangers van de Universiteit Leiden. Beïnvloeding vanuit Ankara en loyaliteit aan Erdogan ervaren zij als iets vanzelfsprekends. Ze ziet dat ook onder de tweede en derde generatie. "Erdogan staat voor een Turkije dat zich door niemand laat koeioneren, zijn eigen waarden heeft. Ook buiten de directe aanhang van Erdogans AK-partij vindt die houding steun."

Die aanhang is op zichzelf al groot in Nederland. Tenminste, als de verkiezingsuitslagen van november vorig jaar een goede graadmeter zijn. De AK-partij kreeg in Turkije 50 procent van de stemmen, in Nederland 64 - meer dan in enig ander land. Erdogan is geliefd.

Hoe komt dat? Ongetwijfeld speelt mee dat de AK-partij zijn electorale basis heeft in Anatolië, waar de meeste Turkse migranten in Nederland vandaan komen. Maar een interessanter antwoord begint elders: bij Erdogans successen. Anders dan Marokkanen zijn Turken altijd trots geweest op het land van herkomst. Turkije is nooit gekoloniseerd of onderdrukt, het hield vroeger juist anderen onder de knoet. Sinds Erdogan aan de macht is, maakt het land een spectaculaire comeback, zegt Sprangers: "Er is een economische inhaalslag, met een verdubbeling van het bruto nationaal product, en op het wereldtoneel is Turkije een speler waar niemand meer omheen kan. Turken zien: ons land doet er weer toe."

Ministerie voor migranten

Een tweede antwoord ligt in Erdogans aandacht voor de Turkse migranten in Europa. Anders dan zijn voorgangers speelt hij actief in op hun behoeften. Hij richtte in 2010 zelfs een speciaal ministerie voor hen op. Hij snapt wat hij voor hen moet doen, zegt columnist en sociaal wetenschapper Cemil Yilmaz. Zo heeft hij de afkoopsom voor de dienstplicht verlaagd en maakt hij zich sterk voor visumvrij reizen naar Europa. "Zijn boodschap is: jullie horen bij Turkije, mijn armen staan open."

Geen lange arm, maar open armen: zo kun je het ook zien. Erdogan hoopt er garen bij te spinnen. In 2014 veranderde zijn regering de Turkse kieswet: Turken die in het buitenland wonen mogen nu ook stemmen als ze zich tijdens de verkiezingen níet in Turkije bevinden. Voorheen kon dit niet. Zo wordt de diaspora voor het eerst electoraal ontgonnen. Er wonen naar schatting 3,5 miljoen Turken in Europa - geen onbeduidend aantal. Vorig jaar belandde bij veel Turken in Nederland dan ook een brief met een stemadvies voor de AK-partij.

Erdogans uitstraling als leider en zijn bemoeienis met de diaspora verklaren veel, maar niet alles. Er zijn meer redenen voor de nauwe band die Turken in Nederland met het herkomstland ervaren. Praktische bijvoorbeeld. Negentig procent van de Turken in Nederland heeft een dubbele nationaliteit, wat betekent dat ze geregeld naar een van de drie Turkse consulaten (in Rotterdam, Deventer of Amsterdam) moeten om hun kind in te schrijven of een nieuw paspoort aan te vragen. Ze gaan op vakantie naar Turkije, waar ze familie hebben wonen en waar velen zelf een huis hebben. Daar moeten ze Turkse belastingen voor afdragen. Dit alles geeft Ankara macht: je valt onder Turkse regels. En je hebt iets te verliezen.

Daarnaast zijn er in Nederland ontwikkelingen waardoor Turken niet opgaan in het land van aankomst. De belangrijkste: segregatie. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) is er klip en klaar over in het rapport 'Werelden van verschil' uit december vorig jaar. Bevolkingsgroepen drijven van elkaar weg. Met name Marokkanen en Turken staan op grote afstand van de autochtone samenleving. De helft van de Turken is 'matig gesegregeerd', een kwart leeft 'gesegregeerd' en 'etnisch geïsoleerd'.

Historicus Zihni Özdil zoekt de wortels van deze segregatie in de jaren zeventig. Vanuit het multiculturele ideaal werden reactionaire en nationalistische Turkse clubs in Nederland geen strobreed in de weg gelegd. Ze kregen zelfs subsidie. Geef ze hun eigen cultuur, was het idee, zo integreren ze het beste. Dat heeft volgens Özdil desastreus uitgepakt: Turken werden niet gedwongen Nederlandse waarden aan te nemen, maar konden een eigen zuil optuigen, waarin een conservatief-nationalistische wereldbeeld wortel schoot.

Dit integratiebeleid is inmiddels afgeschaft, maar het effect is nog zichtbaar. Stromingen binnen de Turkse gemeenschap zijn hecht en kennen een hoge graad van zelforganisatie. Ironisch genoeg heeft het dichtdraaien van subsidiekranen geen hernieuwde oriëntatie op Nederland opgeleverd. Tal van clubs wendden hun blik daarna juist naar Turkije, zegt Lily Sprangers. "Ze voelen zich in de steek gelaten door Den Haag. Nu, dan hebben we nog een tweede vaderland, denken ze: ze hopen dat Ankara in het subsidiegat springt. Dat doet Ankara vooralsnog niet, maar de hoop werd wel gevoed door de oprichting van het ministerie voor Turken in het buitenland."

Zo kan Erdogans invloed groeien, vooral omdat Nederland nog steeds geen greep weet te krijgen op de eigen Turkse gemeenschap. Er gaan wel stemmen op voor een strengere monitoring, maar plannen om conservatief-nationalistische verenigingen zoals Milli Görüs onder curatele te stellen, strandden.

Eigen tv-zenders

Wat de neiging tot afzondering onder de Turkse Nederlanders nog versterkt, is het gevoel slachtoffer te zijn van een vijandig klimaat jegens 'allochtonen', zegt Cemil Yilmaz: "Over de islam is de berichtgeving alleen maar negatief, net als over Turkije. Er wordt met twee maten gemeten, is het gevoel. Aanslagen in Parijs krijgen veel aandacht, die in Ankara niet." Turkse jongeren knappen daardoor af op Nederlandse media en kijken vooral naar Turks nieuws. Dat vergroot nog eens extra hun afstand tot Nederland, want Turkse zenders zijn er sinds Erdogan alleen maar nationalistischer op geworden, zegt Yilmaz.

Sprangers spreekt van een parallelle samenleving. "Ik kom twintigers en dertigers tegen die nog nooit met autochtone Nederlanders hebben samengewerkt. Thuis spreken ze Turks, ze stromen niet door in het onderwijs en blijven hangen in de eigen etnische groep." Ze houdt overigens hoop: "Ik zie óók een kleine, maar gelukkig wel groeiende groep Turken die hoog is opgeleid, op Nederland is gericht en probleemloos banen vindt in de advocatuur, bij de overheid of in het bedrijfsleven."

Dan is er nog een laatste trend: toenemende religiositeit. De sociale en culturele scheidslijnen spitsen zich volgens Richard Staring van de Erasmus Universiteit Rotterdam toe op de islam. Hij onderzocht voor het SCP de maatschappelijke ontwikkeling van Turkse migranten in Nederland. Alle jongeren die hij interviewde, of ze nu laag- of hoogopgeleid waren, gaven aan hun geloof zeer belangrijk te vinden. Ze zetten de islam op nummer één.

Deze trend speelt de AK-partij in de kaart. De meeste Turkse moskeeën in Nederland vallen linea recta onder het Turkse ministerie van algemene zaken, via Diyanet (het 'presidium voor godsdienstzaken'). Diende dit in het Turkije van Atatürk juist om de islam in bedwang te houden, onder Erdogan is het uitgegroeid tot een soort motor van islamisering. Ook in Nederland is de invloed niet te onderschatten: 141 moskeeën worden vanuit Turkije gefinancierd en van imams voorzien. Als ergens Erdogans lange arm te vinden is, kortom, dan hier. En niets wijst er op dat zijn greep verslapt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden