De oosterse ziel van Jan Toorop

Meisje met het heilige hart (Charley), 1905, Studio 2000, Blaricum.Beeld rv

Jan Toorop werd bekend door zijn reclame-affiches van Delftse slaolie. Maar in Doesburg is nu een grote collectie van zijn werk als symbolistische schilder te zien.

Heeft u een Jan Toorop? Of kent u iemand die er een heeft?' Zo kun je ook een tentoonstelling maken. Gewoon een oproep doen en afwachten wat mensen thuis hebben hangen. Als klein museum moet je vindingrijk zijn, zegt conservator Benjamin Janssens van het Lalique Museum in Doesburg. Zijn aanpak had succes. Op een tentoonstelling over Jan Toorop hangen veel werken van particulieren die nog nooit te zien waren.

Janssens: "Er zitten schatten bij." Zo bracht iemand een portret van Tonnie Dreesmann, telg uit de bekende warenhuisfamilie. Ook kwam het ontwerp voor de dag voor het apostelraam in de Jozefkerk in Nijmegen, het enige glas-in-loodraam dat Toorop heeft gemaakt. Niet alle eigenaren waren zich bewust van de waarde. "Sommigen hadden hun Toorop in het toilet of naast een vogelkooi hangen."

In het Doesburgse museum worden parfumflesjes, vazen en andere glasobjecten van de Franse glaskunstenaar René Lalique (1860-1945) tentoongesteld. Jan Toorop (1858-1928) verwacht je daar niet meteen, al zijn ze tijdgenoten en werkte Toorop net als Lalique in de art-nouveaustijl. Met wisseltentoonstellingen over min of meer bekende kunstenaars wil het museum zijn focus verbreden, zodat bezoekers verleid worden vaker terug te komen.

Slaoliestijl

Jan Toorop is vooral bekend van de reclame-affiches voor de Delftse slaolie. Ze zijn zo beroemd dat art nouveau in Nederland ook wel 'slaoliestijl' wordt genoemd. Maar hij werkte in veel meer stijlen en ontwikkelde zich tot een symbolistische schilder.

Deze tentoonstelling legt aan de hand van ruim honderd tekeningen, affiches, grafiek en brieven het accent op zijn afkomst, de spirituele ontwikkeling die hij doormaakte, en de invloed daarvan op zijn werk.

Tekst loopt door onder de afbeelding

St. Johannes, 1927, Studio 2000, Blaricum.Beeld rv

Toorop noemde zichzelf 'oostersch'. Hij bracht zijn kinderjaren door op het eiland Banka, tussen Sumatra en Borneo. Hij kon goed tekenen, maar zijn vader stuurde hem voor een degelijke opleiding naar Nederland. Na de hbs volgde een studie in Delft, die hij afbrak om kunstenaar te worden. Hij is nooit meer terug geweest in zijn geboorteland en heeft zijn ouders ook nooit meer gezien.

Maar zijn jeugdherinneringen hebben hun sporen nagelaten in zijn werk. Hij groeide op te midden van de natuur, met het schaduwspel van wajangpoppen, en in een mystieke sfeer van bijgeloof, rituelen en de animistische gedachte dat alles bezield is. Zijn gevoel voor kleur, stijl en schoonheid heeft hij daar ontwikkeld. "In Europa vond ik nooit stijl. De Marissen en Israëls (schilders van de Haagse School) moest ik mooi vinden, maar ik vond het afschuwelijk'.

Janssens: "Hij had een oosterse ziel en en bleef zijn Indische achtergrond trouw. Dat zie je op allerlei manieren terug in zijn werk. De gebogen lijnen in zijn slaolie-affiche zijn geïnspireerd op lianen en kronkelplanten in het oerwoud; de smalle, uitgerekte handen van de vrouwen lijken op die van wajang-poppen. Ook naar die mystieke sfeer heeft hij hier continu gezocht en uiteindelijk gevonden in het rooms-katholieke geloof."

Spirituele ontwikkeling

Zijn spirituele ontwikkeling lees je vooral af uit zijn symbolistische werk. Hij streeft naar een 'vergeestelijkte' sfeer, zelfs in de portretten van zijn dochter Charley (die ook een bekende kunstenaar werd). Als 6-jarige beeldt hij haar af als een melancholiek, in gepeins verzonken wezentje. Janssens: "Niet bepaald een vrolijke kleuter, wat hoort bij die leeftijd."

Het portret 'Meisje met het heilige hart' dat hij acht jaar later van haar maakt, heeft een sterke religieuze lading. Hij tekent het als hij net rooms-katholiek is geworden en samen met zijn dochter zijn eerste communie heeft gedaan. De 14-jarige Charley heeft niets puberaals. Met devote blik leest ze in een boek: de Bijbel? Op de achtergrond staat een engel afgebeeld.

Vijf jaar later hangt de vlag er heel anders bij, als Charley met slaande deuren het ouderlijk huis verlaat om te trouwen met de kunstenaar Henk Fernhout. De opstandige Charley heeft hij niet geportretteerd. Wel beeldt hij zichzelf na hun breuk af als apostel, in inktzwart krijt. Een jaar voor zijn dood volgt nog een zelfportret als Jezus' dertiende apostel. Dan zijn ook de gloedvolle 'oostersche' kleuren terug. Of, zoals hij zelf zei: "Indië kan niet uit mij worden weggedacht. De grondslag van mijn werk is Oostersch."

Jan Toorop & het Animisme, tot 3 juni 2018 in het Lalique Museum in Doesburg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden