De oorlog die Europa voorgoed veranderde

Trouw brengt wekelijks de Eerste Wereldoorlog tot leven tekst

De Britse journalist Charles à Court Repington publiceerde in 1920 een tweedelig boek dat niet alleen door de inhoud opviel maar vooral ook door de titel: 'The First World War 1914-1918'. Het was merkwaardig om toen al, amper twee jaar na het einde van die wereldoorlog, het woordje 'eerste' toe te voegen. Want het zou nog bijna twee decennia duren voordat de Tweede Wereldoorlog begon. Bovendien: was de Grote Oorlog, zoals die begin vorige eeuw meestal werd genoemd, niet 'het einde van alle oorlogen', zoals sommigen voorspelden en op z'n minst hoopten?

Maar volgens Repington, die zelf menige slag had verslagen voor Britse dagbladen, wees alles erop dat er binnen afzienbare tijd een nieuw wereldwijd conflict zou uitbreken. De oorlog 1914-1918 was niet goed afgesloten. Er was in die vier jaar niets opgelost, er moest wel een nieuwe oorlog komen.

Repington heeft gelijk gekregen. Dat er een verband is tussen beide oorlogen is inmiddels vrij algemeen aanvaard. De eerste heeft de tweede zelfs uitgelokt. De jaren twintig en dertig van de vorige eeuw waren slechts een adempauze, schrijft de Canadese historica Margaret MacMillan in haar boek '1914': 'In 1939 kreeg de Grote Oorlog een nieuwe naam toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak.'

Het Verdrag van Versailles uit 1919 was vernederend voor Duitsland dat gebied kwijtraakte en veroordeeld werd tot hoge herstelbetalingen; dat was allemaal koren op de molen van de nationaal-socialisten van Adolf Hitler, zelf trouwens een veteraan uit de Eerste Wereldoorlog - hij raakte gewond bij de beruchte Slag aan de Somme. In 1939, op het toppunt van zijn macht, liet hij nazi-Duitsland Polen binnenvallen, wat het begin van de Tweede Wereldoorlog was.

Er zijn (amateur-)geschiedkundigen die de gang van de gebeurtenissen omdraaien en de wereld anno nu proberen te beschrijven vanuit de optie dat de Eerste Wereldoorlog nooit heeft plaatsgehad. In die denkpiste zou er dus geen Tweede Wereldoorlog zijn geweest, geen Jodenvervolging, geen Auschwitz, geen bezetting in Nederland. Mogelijk zou er in Rusland ook geen (geslaagde) communistische revolutie zijn geweest. De kaart van Europa zou er heel anders hebben uitgezien.

Elke dag zesduizend doden
Andere historici gruwen van zulke theorieën: wat zou er gebeurd zijn als... Je kunt de loop van de geschiedenis namelijk nooit voorspellen. Zeker is wel dat er geen tien miljoen soldaten zouden zijn gesneuveld als er geen oorlog was geweest. Omgerekend vielen er gemiddeld zesduizend doden per dag. De Eerste Wereldoorlog is nog steeds het op vier na bloedigste conflict in de geschiedenis van de mensheid. Tellen we de burgerslachtoffers mee, direct en indirect (door hongersnood bijvoorbeeld), dan heeft de oorlog tegen de zeventien miljoen mensen het leven gekost. Bovendien raakten ruim twintig miljoen mensen gewond.

De strijdende partijen brachten zestig miljoen soldaten op de been. Velen van hen waren jaren betrokken bij een zin- en uitzichtloze loopgravenoorlog in West-Vlaanderen en Noord-Frankrijk. De loopgraaf met daarin dodelijk vermoeide en uitgemergelde militairen is misschien wel het bekendste beeld dat de Grote Oorlog heeft achtergelaten.

Sarajevo en de slagvelden
Het is dit jaar precies een eeuw geleden dat de Eerste Wereldoorlog begon. Trouw belicht de komende maanden op woensdag op deze plek vele aspecten: de oorzaken, het verloop, de hoofdpersonen, de gevolgen. Verslaggevers en correspondenten reizen langs de slagvelden en doen daarbij niet alleen de bekende aan, zoals Verdun, maar ook de wat onbekendere. Zo was er in het Noord-Franse Vimy in april 1917 een grote veldslag tussen aan de ene kant Duitse troepen, en aan de andere kant Engelse en Canadese militairen. Die slag, gewonnen door de geallieerden, wordt nog elk jaar op grote schaal herdacht in Canada.

We proberen ons voor te stellen hoe Europa er aan de vooravond van de oorlog voorstond. Vanzelfsprekend is er een reportage uit Sarajevo, waar het eerste schot viel. De aanslag op aartshertog Frans Ferdinand, de troonopvolger van Oostenrijk-Hongarije, op 28 juni 1914 was de casus belli, de aanleiding van de oorlog. Tijdens een rondrit in Sarajevo, hoofdstad van Bosnië, werden hij en zijn echtgenote Sophie vermoord door de Servische nationalist Gravilo Princip.

Het was een bizarre moord waarbij het toeval een grote rol speelde. De chauffeur wist niet dat de route op het laatste moment gewijzigd was, het gevolg van een eerdere en mislukte aanslag op die dag. Hij reed bovendien een verkeerde weg in, moest draaien en kwam daarbij voor de neus van Princip uit die net een kroeg uitstapte. Die liet zich deze uitgelezen kans niet ontgaan en vuurde twee dodelijke kogels af. Wat zou er gebeurd zijn als....?

De aanslag leidde tot grote spanningen in Midden-Europa, ook daar gaat Trouw uitvoerig op in. Oostenrijk-Hongarije stelde Servië een ultimatum met tien verregaande eisen. Servië toonde zich bereid er negen te accepteren, maar weigerde met de tiende akkoord te gaan: het land moest toestaan dat politie en justitie uit Oostenrijk-Hongarije bij het onderzoek naar de moord op Frans Ferdinand betrokken zouden worden. Daarop viel dat land eind juli Servië binnen.

Luttele dagen later was er een invasie van Duitse militairen in Luxemburg, België en Frankrijk. Vooral in de stad Leuven gingen ze meedogenloos te werk, zo laten we in een reportage zien. De Duitsers staken de universiteitsbibliotheek in brand en doodden honderden burgers.

De opmars van de Duitsers was voor Groot-Brittannië aanleiding Duitsland de oorlog te verklaren; dat land werd op zijn beurt in het oosten aangevallen door Rusland. Via interviews met deskundigen belicht de krant de bijzondere positie van Groot-Brittannië en Rusland.

Ook het mondiale karakter van het conflict komt aan bod. Het Ottomaanse Rijk stelde zich in de herfst van 1914 achter Duitsland en Oostenrijk-Hongarije op - dat rijk was al in verval en bestond vooral uit Turkije en verder gebieden in het Midden-Oosten. De geallieerden, zoals Frankrijk, Groot-Brittannië en Rusland werden genoemd, kregen steun van China en enkele Latijns-Amerikaanse landen.

De beslissende wending
In 1917 mengden de Verenigde Staten zich in de strijd - dat gaf een beslissende wending, Duitsland werd steeds meer in het defensief gedrongen. Interessant is het verhaal waarom de Amerikaanse president Woodrow Wilson uiteindelijk toch besloot mee te doen. In hetzelfde jaar stapte Rusland uit de oorlog - dat land had de handen vol aan interne strubbelingen: de bolsjewistische revolutie, die in deze serie natuurlijk niet onvermeld kan blijven.

De oorlog vestigde vele, soms gruwelijke records en kende macabere primeurs; het was de 'Urkatastrophe' van de twintigste eeuw, zoals Duitsers zeggen. Het was het eerste conflict waarbij chemische wapens werden gebruikt: bij het Belgische Ieper bestookten de Duitsers in april 1915 hun tegenstanders met chloorgas, wat aan vijfduizend mensen het leven kostte. Na de oorlog heeft de internationale gemeenschap geprobeerd de chemische oorlogsvoering aan banden te leggen, we analyseren in hoeverre dat gelukt is.

Voor het eerst werden vliegtuigen in een oorlog ingezet, vooral voor verkenningsvluchten, en niet zozeer voor bombardementen - de mensheid kon amper tien jaar vliegen. Het was de eerste totale oorlog - totaal in de zin dat er niet alleen soldaten bij betrokken waren maar ook talloze burgers. In Duitsland, Groot-Brittannië, Frankrijk en andere landen namen vrouwen in de bedrijven de plaats in van mannen die aan het front vochten; zo hielden ze de economie van hun land draaiende en zorgden ze voor de aanvoer van munitie en wapens.

De oorlog gaf een impuls aan de vredesbeweging, waarin vooral vrouwen actief waren. Ook dat is een apart verhaal. Onlangs doken beelden op van het bezoek van de Nederlandse feministe Aletta Jacobs aan Berlijn in 1915. Ze was daar om de resultaten toe te lichten van het Vrouwenvredescongres dat eerder dat jaar in Den Haag was gehouden.

Vluchtelingen uit België
Aan het neutrale Nederland ging de Eerste Wereldoorlog voorbij. Was dat te danken aan hogeschooldiplomatie, was het toeval, of waren we niet interessant genoeg? De gevolgen van de oorlog waren wel merkbaar: er ontstond een tekort aan voedsel, brandstof en zeep. In Amsterdam kwam in 1917 de bevolking in opstand tegen het gebrek aan eerste levensbehoeften. Bij dit zogeheten aardappeloproer vielen negen doden en ruim honderd gewonden. Ook had Nederland te maken met grote vluchtelingenstromingen uit België. Bij de opvang waren vooral particuliere hulporganisaties betrokken. Trouw spoort Belgische families op die op de vlucht sloegen en die in Nederland zijn blijven wonen.

Op 11 november 1918 werd er een wapenstilstand afgekondigd, wat feitelijk het einde van de oorlog was. Ruim een half jaar later ondertekenden winnaars en verliezers in een treinwagon het Verdrag van Versailles.

De kaart van Europa werd volledig hertekend. Aan vier rijken kwam een eind: het Duitse, het Russische, het Oostenrijks-Hongaarse en het Ottomaanse. Grenzen kwamen anders te liggen, er ontstonden nieuwe staten, vooral op de Balkan. Duitsland werd opgezadeld met gigantische herstelbetalingen.

Was het terecht dat Duitsland van alles de schuld kreeg, vragen historici zich nog steeds af. Wat is er van de Eerste Wereldoorlog nog te merken, wat is bijvoorbeeld de invloed op de Europese eenwording? Het zijn stuk voor stuk vragen die in deze serie behandeld worden.

Ook minder zware onderwerpen krijgen een plaats. Voor sommigen is de oorlog een hobby, ze lezen alles wat los en vast zit, en reizen regelmatig in groepjes naar de slagvelden. Wat bezielt hen?

We bekijken verder wat er in de jaren 1914-1918 aan literatuur en poëzie is voortgebracht. En aan humor. Want ondanks alle ellende was er tijdens en na die verwoestende Grote Oorlog - via boeken, spotprenten, series en films - toch nog wel wat te lachen.

Bloedig conflict
De Eerste Wereldoorlog is het op vier na bloedigste conflict in de geschiedenis, met bijna zeventien miljoen doden. Bovenaan staat de Tweede Wereldoorlog die aan zestig tot zeventig miljoen mensen het leven heeft gekost. Daarna volgen de Mongoolse veroveringstochten in de 12e en 13e eeuw, waarbij onder leiding van Djenghis Khan en zijn nazaten een enorm rijk werd gecreëerd (van Hongarije tot Vietnam), ten koste van tussen de dertig en zestig miljoen mensen.

De derde plaats wordt ingenomen door de zogeheten An Ghi-opstand van 756-763: de oorlog die het gevolg was van de afscheiding van het noordelijk deel van het Chinese Rijk. Totaal aantal slachtoffers: ongeveer 35 miljoen. Op nummer vier staat de strijd tussen twee Chinese keizerrijken in de 17e eeuw, Qing versus Ming, met ongeveer 25 miljoen doden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden