De onzichtbare religie

Kan religie een bindmiddel zijn? Natuurlijk kan dat. Het woord 'religie' is afgeleid van een latijns woord, religare, en dat betekent verbinden. Dat religie een bindmiddel kan zijn lijkt dus vanzelfsprekend. De vraag is dan natuurlijk wel wat of wie met elkaar verbonden zou moeten worden. Een klassiek antwoord is: God en mens. In de joods-christelijke traditie wordt gesproken van een 'verbond' tussen God en zijn uitverkoren volk, dus dat religie hier het bindmiddel kan vormen, is kennelijk een vaste overtuiging van deze religies. Het gaat dan om een verticale binding van God en mens. Maar het is de vraag of religie ook een horizontale binding kan bewerkstelligen, een verbinding van mens tot mens.

Tegenover de stelling dat religie mensen met elkaar kan verbinden, moeten we op zijn minst de overweging plaatsen dat religie óók verantwoordelijk is geweest (en nog steeds is, vrees ik) voor verdeeldheid. Religie als splijtzwam! Die verdeeldheid manifesteert zich allereerst binnen één en dezelfde religie als het aankomt op de formulering van de centrale uitgangspunten van het geloof. Tot aan de zeventiende eeuw was Europa gedompeld in één lange reeks van godsdienstoorlogen. Protestanten en katholieken en hun vele onderlinge afsplitsingen streden een verbitterde strijd om de formulering van het ene ware geloof.

Maar dit is allemaal historie, zult u zeggen. Ik zou willen dat het waar was. Tot op de dag van vandaag functioneert religie als splijtzwam. Denk aan Ierland of aan de tegenstelling tussen Rome en de Russisch-orthodoxe kerk. Maar niet alleen was en is religie een enorme splijtzwam tussen mensen die voorgeven één en dezelfde religie aan te hangen, religie functioneert ook vaak als bron van conflict tussen de verschillende religies. Dat geldt vooral voor de monotheïstische godsdiensten.

Tegen de achtergrond van het voorafgaande is het eigenlijk de vraag hoe men ooit op het idee kan zijn gekomen te denken dat religie een bindmiddel kan zijn. De optimistische vooronderstelling die ten grondslag ligt aan deze gedachte is wellicht dat men ervan uitgaat dat alle mensen één en dezelfde religie aanhangen. En inderdaad, als d t het geval zou zijn, zou religie misschien een bindmiddel kunnen zijn. Religie kan een bindmiddel zijn in een samenleving die precies het tegenovergestelde is van een multiculturele samenleving. In een monoculturele samenleving, een samenleving waarin alle mensen één religie aanhangen, kan deze functioneren als een bindmiddel. Maar dus niet in een multiculturele samenleving.

Toch hoeft dit allemaal niet in mineur te eindigen. Vanuit het dal moeten we proberen omhoog te klimmen. Er schuilt immers in de gedachte van religie als bindmiddel een diepe waarheid. Ik denk dat de bedenkers daarvan wel iets op het spoor zijn, al vind ik niet dat de wijze waarop deze gedachte wordt uitgewerkt overtuigend is. Die diepe waarheid is deze. Elke samenleving heeft een samenbindend element nodig. Geen enkele samenleving kan voortbestaan zonder een vaste kern van waarden en normen waarover consensus bestaat. Dat is natuurlijk ook een belangrijk punt voor een multiculturele samenleving. Het betekent dat een samenleving die uit louter multiculturaliteit bestaat, niet kan bestaan. Er moet altijd een kern van waarden zijn die mensen gemeenschappelijk hebben. Komt die kern in gevaar dan is de sociale cohesie in gevaar; dan desintegreert het overkoepelend verband.

Er is dus een bindmiddel nodig tussen mensen. Kan dat een religie zijn?

Natuurlijk, dat zou kunnen. Maar de religie die het samenbindend element zou moeten zijn te midden van de vele overtuigingen en vormen van geloof in de multiculturele samenleving heb ik nog niet aangetroffen. Religie als bindmiddel is nog onzichtbaar. Toch moet zo'n religie wel bestaan, want zonder samenbindend element is het samenleven onmogelijk.

Ik was dan ook aardig wanhopig geworden totdat ik vrijdag 10 mei getuige was van een bijzondere gebeurtenis die voor ons thema van belang is. We zijn die dag direct of anders via de televisie bijna allemaal getuige geweest van een van de indrukwekkendste begrafenissen uit de Nederlandse geschiedenis. Het was geen prinses die begraven werd. Geen prins. Geen koning. Geen bekende politicus met een lange staat van dienst. Het was in zekere zin een

antipoliticus, een uitdager van het bestel, een man die in zes maanden tijd een politieke boodschap heeft weten te vertolken die blijkbaar bij zeer veel mensen een snaar heeft geroerd. Hij was katholiek en werd begraven na een mis, opgediend door bisschop Van Luyn.

Katholicisme is ook één van die zichtbare religies die we aantreffen in de multiculturele samenleving. Ongetwijfeld vormen de rituelen van de katholieke kerk een bindmiddel voor katholieken. Maar het katholicisme kan evenmin als het protestantisme, de islam, het jodendom of het boeddhisme het sociale bindmiddel zijn dat voor alle burgers in een multiculturele samenleving het bezielend element vormt. Toch werden we tijdens die mis, maar ook tijdens de tocht naar de begraafplaats in Driebergen onmiskenbaar getroffen door een gemeenschappelijk gedeelde overtuiging - anders was niet zóveel hetzelfde gezegd en gevoeld.

Toen de pers doorvroeg bij de omstanders, 'wat had Pim Fortuyn betekend en waarom was zijn dood zo indrukwekkend?', antwoordden velen: 'omdat het toch zo verschrikkelijk is dat iemand als hij, zomaar, voor zijn mening vermoord kan worden'.

Dat is interessant. Kennelijk raakt dat mensen diep: dat iemand voor zijn mening vermoord kan worden. Verschillende keren hoorde je mensen formuleren hoe belangrijk vrijheid van meningsuiting was en de tolerantie die wij allen jegens een mening van een ander verschuldigd zijn. Bittere woorden werden er gesproken over de gevestigde politici, de lijsttrekkers, die Fortuyn keer op keer op persoonlijke gronden hadden geattaqueerd. Een Hitler was hij genoemd. Of een Eichmann. Er waren vergelijkingen gemaakt met Jean Marie Le Pen of Jörg Haider. Een pleefiguur zouden wij slaan, met Fortuyn, op het bordes met Chirac of Schröder. Anne Frank werd van stal gehaald. Het kon niet op.

Maar het Nederlandse volk was niet onder de indruk van deze campagne die de gevestigde politiek over de Nederlandse antipoliticus had uitgeroepen en drukte hem postuum aan het hart.

Waarom? Omdat hij een icoon was geworden van een beginsel: de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van gedachte, de daarmee samenhangende tolerantie.

Zelf had Fortuyn in een geruchtmakend interview in de Volkskrant een uitspraak van Voltaire geciteerd: namelijk dat je het in alles met iemand oneens kunt zijn, maar tevens kunt strijden voor het recht van de ander op zijn mening. Dat waren voor Fortuyn geen loze woorden, maar diepe ernst. Zelf homoseksueel erkende hij het recht van imam El-Moumni homoseksuelen lager dan varkens te noemen. Maar hij claimde ook zijn eigen recht om de islam op die gronden 'achterlijk' te noemen.

De politiek correcten vielen over Fortuyn heen. Maar Nederland niet.

Dat heeft mij ondanks alle afschuwelijke dingen van de laatste weken optimistisch gemaakt. Er is een gemeenschappelijk gedeelde overtuiging van vrijheid van gedachte, vrijheid van meningsuiting, van tolerantie.

En dat heeft belangrijke gevolgen voor ons onderwerp. Kennelijk bestaat het maatschappelijk cement waarnaar wij op zoek zijn wel degelijk. Er is een bindmiddel. Er zijn beginselen te ontwaren die velen met elkaar delen. In die zin kan men van een 'religie' spreken. Maar het was een 'onzichtbare religie' of liever gezegd een 'moeilijk te ontwaren religie'.

Mijn onzichtbare religie is het geheel van beginselen dat nodig is voor een vreedzaam verkeer tussen mensen van verschillende afkomst en culturele oriëntatie.

Wat behoort tot die religie? Ik heb net al genoemd: vrijheid van meningsuiting en de daarbij behorende tolerantie. Maar men kan ook op andere beginselen wijzen. Grofweg kan men zeggen dat de klassieke grondrechten zoals die te vinden zijn in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens daartoe behoren of de klassieke grondrechten uit de Grondwet.

In zijn nieuwjaarstoespraak sprak burgemeester Cohen van Amsterdam de langzamerhand bekende woorden over religie als bindende factor. De burgemeester zei toen dat de overheid meer oog zou moeten hebben voor de rol van religie, 'juist omdat het als bindmiddel zo'n belangrijke rol speelt'. Ik ben het daarmee eens, maar alleen als we doelen op wat ik hier de 'onzichtbare religie' heb genoemd: de religie als geheel van waarden en normen die het vreedzaam verkeer tussen de mensen van verschillende herkomst kan reguleren. Het behoeft nauwelijks betoog dat dit een puur seculiere religie is. Omdat het niet teruggaat op God of goden zou je het ook een 'humanistische religie' kunnen noemen. Oecumenisch humanisme misschien. Deze onzichtbare religie is niet te vinden in heilige boeken, zij kent geen kerk, ook geen middelaars of heiligen, maar er zijn wel mensen die haar beginselen meer en mensen die haar beginselen minder goed incorporeren.

Eén van de mensen die ver is gekomen in het verwerkelijken van de beginselen van mijn onzichtbare religie, is de onlangs gestorven professor dr W.S.P. Fortuyn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden