De onverzettelijke Sovjet-sopraan

Ze was een vrouw van de oude stempel. Gehard en hard geworden door de werelden waarin zij opgroeide: de Sovjet-Unie en de operawereld - beide soms even absurd.

Galina Pavlova Visjnevskaja, de Russische sopraan die gisteren op 86-jarige leeftijd overleed, zat om een uitspraak meer of minder niet verlegen. Toen ze eenmaal met haar man, cellist Mstislav Rostropovitsj, de Sovjet-Unie had verlaten - of beter gezegd: gedwongen was te verlaten vanwege hun bescherming van dissident Aleksandr Solzjenitsyn - voelde ze zich niet langer gehinderd. Ze vertrouwde haar meningen, haar visies, haar afkeer en haar passie toe aan het papier. De autobiografie 'Galina' (1984) werd een wereldwijde bestseller, ook al omdat er saillante details in stonden over het leven in de toen nog bestaande Sovjet-Unie.

Ook op latere leeftijd maakte Visjnevskaja van haar hart geen moordkuil. Toen regisseur Dmitri Tsjerniakov in 2006 in het roemruchte Moskouse Bolsjoi Theater zijn moderne versie van Tsjaikovski's opera 'Jevgenji Onjegin' openbaarde, sprak Visjnevskaja - die juist in dit werk overal grote triomfen had gevierd - haar schande uit over deze nieuwlichterij. Ruslands beroemdste Tatjana noemde de productie niet minder dan 'een daad van puur vandalisme', en kondigde aan nooit meer een voet in het theater te zetten. Niet dat het hielp, want Tsjerniakovs enscenering groeide uit tot een wereldhit en de regisseur zelf is inmiddels het nieuwe wonderkind van de operawereld.

De Russin spaarde niemand die dat niet verdiende, en ze spaarde zichzelf uiteindelijk ook niet. In de film 'Aleksandra' van Aleksandr Sokoerov uit 2007 speelde ze - ze was net weduwe geworden - een stoffig oud omaatje, waarin de trekken van de eens zo trotse operadiva maar moeilijk te herkennen zijn. Een oude, knorrige vrouw met grijze knot en een schorre basstem, die aan het Tsjetsjeense front op zoek gaat naar haar kleinzoon.

Toch is het ontegenzeglijk de onverzettelijke Visjnevskaja. Wat een prachtig idee van Sokoerov om dit icoon van de Russische klassieke muziek én van de Sovjet-dissidenten te vragen voor zijn film. Een film die de oorlog in Tsjetsjenië nergens noemt, maar daar wel over gaat. De symboliek van Sokoerovs keuze voor Visjnevskaja maakte de film in Rusland waarschijnlijk nog beladener dan hier in het westen.

Politiek kleefde aan de Russische sopraan, of ze dat nou wilde of niet. Benjamin Britten nodigde haar in 1962 uit voor de wereldpremière van zijn 'War Requiem', geschreven voor de heropening van de in de oorlog verwoeste kathedraal van Coventry. Als gebaar van verzoening had Britten, bevriend met Rostropovitsj, bedacht dat de solisten uit Engeland (Peter Pears), Duitsland (Dietrich Fischer-Dieskau) en Rusland moesten komen. Visjnevskaja kreeg echter geen toestemming van de Sovjet-autoriteiten en haar plaats werd ingenomen door de Britse Margaret Marshall. Gelukkig mocht Galina later wel aan de historische Decca-opname meewerken. Een document.

Visjnevskaja, die in 1926 in Leningrad werd geboren, maakte een bliksemsnelle carrière na het winnen van een Bolsjoi competitie. Ze trad er in 1953 toe tot het ensemble en maakte in 1961 haar debuut in New York als Aida. Het werd een paraderol waarmee ze ook in Londen debuteerde. In de Milanese Scala zong ze Liù naast de Turandot van Birgit Nilsson.

In het Russische repertoire was ze ongeëvenaard, niet alleen als Tatjana maar ook als Katarina in 'Lady Macbeth van Mtsensk' van Sjostakovitsj, eveneens een vriend van het echtpaar. De componist droeg verschillende werken aan haar op. Ze acteert en zingt in een verfilming uit 1965 van die opera. Op de titelrol was haar naam lange tijd geschrapt. Persona non grata. In 2001 gaf Visjnevskaja twee masterclasses in Amsterdam. Fantastisch om er bij te zijn, maar ook hier was ze een harde tante. Zo had ze het zelf immers geleerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden