De ontroering van hangend vlees

Een grauwe straat in Rotterdam. Je blik glijdt langs voorbijgangers: het zoveelste oude vrouwtje, schooljochie of echtpaar van middelbare leeftijd. Maar stap je net uit het Nederlands Foto Instituut, dan lijkt de mensenmassa opeens vol van hilarische verbanden en intieme bekentenissen.

Een subtiel effect dat het bekijken van twee kleine tentoonstellingen, 'Conditions humaines, portraits intimes' en 'Schijn en wezen. Portretten en codes' teweegbrengt. Twee onafhankelijke exposities, die elkaar echter onbedoeld aanvullen.

De kleinste van de twee, 'Schijn en wezen', laat een theatrale verzameling 'types' zien van vier hedendaagse Nederlandse fotografen. Thematisch bindmiddel is het werk van de Duitser August Sander, die begin twintigste eeuw een uitgebreid fotoproject samenstelde waarmee hij de hele mensheid in zeven 'maatschappelijke karaktertypen' wilde onderverdelen, aan de hand van uiterlijke kenmerken als kleding, gebaren en gezichtsuitdrukkingen. Een ambitieus plan, dat hier echter niet goed tot zijn recht komt: we zien van hem slechts wat zwart-witfoto's van een bakker, dominee en musicus.

Zeer treffend, ironisch en eigentijds zijn daarentegen drie exemplaren uit de serie 'Exactitudes' van het duo Ari Versluis en Ellie Uyttenbroek. Al vele malen gepubliceerd, en inmiddels klassiek zijn hun archetypes uit het moderne Rotterdamse straatbeeld, zoals gabbers, leernichten, blondines, islamitische meisjes, etc. Eén 'Exactitude' bestaat uit twaalf foto's van zeer gelijkende individuen. De overeenkomsten in kleding, houding en uitdrukking zijn opvallend, bijna schokkend, tegelijk om te lachen en huilen. Een voorbeeld is 'Oma's' (1998): twaalf oude vrouwtjes met identieke blauwe kleurspoeling en permanentje, dezelfde vale regenjas, en dezelfde koektrommeltjes-glimlach.

Soms straalt het individu echter ontwapenend door zijn 'uniform' heen, zoals ook te zien is in het werk van Erwin Olaf. Hij laat in de serie 'Mature' (1999) bejaarde Amerikaanse dames de rol van sexy pin-up spelen. Het zijn grote, kleurrijke glamourfoto's, waarin de dames de kijker tarten door de combinatie van verleidelijke poses, hun hangend vlees en perkamenten rimpelgezicht. We zien bijvoorbeeld 'Cindy C.' (78 jaar) in een nietsverhullend lingerie-setje op een trimfietsje, haar billen uitdagend naar achteren, het doorleefde gezicht vet opgemaakt. Olaf speelt hier een prachtig spel met de conventionele pin-up foto, en brengt tegelijk een ontroerende ode aan deze dame.

De theatraliteit in 'Schijn en wezen' is een mooi tegenwicht voor de grotere expositie 'Conditions humaines', waarin elf Nederlandse fotografen juist de nadruk leggen op de intieme kanten van de geportretteerden. Alleen de bekende serie 'Alzheimers' van Corinne Noordenbos zit tegen het extraverte van 'Schijn en wezen' aan. Haar close-ups van grijnzende en peinzende hoogbejaarde alzheimerpatiënten bevatten dezelfde spanning tussen individu en 'type'.

Het grootste deel van deze tentoonstelling toont echter sobere, introverte intimiteit. Zoals de fotoserie 'Mannen' van Bertien van Manen, die zelfs in een apart, knus hokje is opgesteld: kleine foto's in huiselijke lijstjes, waarin Van Manen haar vader, echtgenoot, zoon en vriend in hun dagelijkse beslommeringen betrapt.

De intimiteit in Koos Breukels serie 'The thoughtless kind/ daydreamer' is daarentegen confronterend, soms zelfs pijnlijk. Breukel fotografeerde vanaf 1985 zijn goede vriend en collega Eric Hamelink. Nuchtere zwart-witfoto's van een knappe vitale Hamelink, onbezorgd, met vriendin rennend door de velden. Opeens wordt de idylle doorbroken door een foto van Hamelink in een ziekenhuisbed. Met buisjes in zijn lichaam, kaalgeschoren, kijkt hij de bezoeker aan. De portretten veranderen, hij is ouder, weifelend. De laatste foto toont Hamelink in 1998, opgezwollen als een ballon, maar waardig poserend naast zijn vriendin. Hij heeft, zo vertelt de catalogus, een hersentumor. Hij leeft niet meer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden