Review

De onrechtvaardige democratie

UTRECHT - Wat moet je doen om macht te verkrijgen? Voor de sofisten in Athene was het duidelijk: anderen overtuigen van je eigen standpunt en zo de discussie winnen. Maar Plato dacht er anders over. Hij meende dat macht verbonden moest zijn met de overwinning van het Goede. Marin Terpstra, docent politieke filosofie: “Democratie was volgens Plato verwerpelijk omdat het elke discussie tot een krachtmeting reduceert. Wie het meeste overtuigingskracht heeft, wint. En om rechtvaardigheid maakt niemand zich druk.” Donderdagavond hielden Terpstra en hoogleraar klassieke archeologie Jos de Waele in het Moluks Historisch Museum in Utrecht een lezing over macht in de stad Athene.

Aanvankelijk bestond Athene alleen uit een groep huizen op de acropolis (letterlijk hoge stad). Pas later werden ook aan de voet van de heuvel huizen gebouwd en groeide Athene uit tot een wereldstad. In de vijfde eeuw voor Christus liet Pericles op de acropolis een grote tempel bouwen: het parthenon. “Eigenlijk was dat een soort bankgebouw”, vertelt Jos de Waele, die in zijn bijdrage een overzicht geeft van de geschiedenis van Athene. “In het parthenon werden schatten bewaard. Elk jaar hield men een processie om het houten beeld van Athene dat op de acropolis stond een kostbare nieuwe mantel te brengen. Deze Panatheense processie is verbeeld op het fries van het parthenon. Er is onder andere te zien hoe een jong meisje de mantel die ze gemaakt heeft aan een priester overhandigt en hoe burgers stenen potten, waarschijnlijk gevuld met schatten, de heuvel op dragen. Helaas is het hele parthenon in de zeventiende eeuw de lucht ingevlogen. Athene was toen in handen van de Turken en die gebruikten het parthenon als kruitmagazijn. Ze hoopten dat de Venetianen die de stad belegerden de tempel niet zouden beschieten. Eén welgemikt schot van de Venetianen verwoeste vervolgens de hele acropolis.”

De Atheners waren bijzonder trots op hun unieke politieke stelsel: de democratie. Deze ontwikkelde zich onder machthebber Pericles. Recente besluiten en decreten werden in steen gebeiteld of in brons gegoten en op de agora (het marktplein) tentoongesteld. Zo was iedereen op de hoogte van wat er gaande was in de politiek. Alle burgers mochten hun stem uitbrengen in de volksvergadering. Om zich te trainen in de retorica namen ze les bij de sofisten, die van mening waren dat ieder standpunt even waar was. Als een politicus niet vertrouwd werd, gebruikte men de wet op ostracisme. Dan mochten de leden van de volksvergadering stemmen over de verbanning van een gevaarlijke Athener. Iedereen moest de naam van degene die hij als een bedreiging zag op een potscherf krassen. Als er meer dan vierduizend scherven met dezelfde naam waren, werd deze persoon voor vijf jaar verbannen.

Terpstra: “Ook de terdoodveroordeling van Socrates was het resultaat van een stemming in de volksvergadering. Men vond dat hij de religieuze stabiliteit in Athene in gevaar bracht door op de agora mensen op zo'n indringende manier te ondervragen dat al hun zekerheden werden ondergraven. Toen moest hij de gifbeker drinken. Plato beschrijft dit in zijn beroemde dialogen. Hij noemde de dood van Socrates het schandaal van de democratie. Volgens hem leidde de democratie niet tot goede beslissingen maar juist tot nivellering. In de volksvergadering telde iedere mening even zwaar en daardoor draaide alles om krachtmeting en niet meer om rechtvaardigheid. Plato was er voorstander van dat de staat geleid werd door een raad van wijze mannen: de filosofen. Plato meende dat we het voorbeeld van Socrates moeten volgen. We moeten een dialoog beginnen en zo op zoek gaan naar het Goede.”

In de discussie na afloop van de lezingen laat een mevrouw in de zaal weten het roerend met de Griekse filosofen eens te zijn: “We moeten Socrates weer in ere herstellen. Die man was geweldig.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden