De onmisbare lijfwacht

Door de Eta-terreur kunnen politici, juristen, journalisten en openbare personen in Spaans Baskenland vaak niet meer zonder lijfwacht. Het socialistische raadslid Inaki Dubreil Churruca overleefde gisteren een aanslag met een autobom in San Sebastian. Zijn lijfwacht, een van de 3000 die er in dienst zijn, liep lichte verwondingen op. Twee arbeiders die op weg waren naar hun werk waren op slag dood.

Met de aanslag gisteren in San Sebastian die identiek was aan die van een jaar geleden in de Baskische hoofdstad Vitoria, is de toon gezet voor de verkiezingen van 13 mei. In Vitoria werden destijds de secretaris-generaal van de socialisten in Baskenland, Fernando Buesa en zijn lijfwacht Jorge Diez opgeblazen door een autobom. Nu zullen ministers, wethouders, raadsleden en journalisten de campagne in Spaans Baskenland opnieuw volgen met angst in het lijf, ook al worden ze gesteund door lijfwachten. Het is ongehoord in Europa maar bittere waarheid omdat iedereen in Spanje een potentieel doelwit kan zijn van het blinde terrorisme van de Baskische afscheidingsbeweging Eta.

Een van die doelwitten heet Jon Juaristi, Bask van geboorte, filoloog van beroep, ooit lid van de Eta en nu directeur van de Nationale Bibliotheek in Madrid. Sinds zijn naam op de 'dodenlijst' van de Eta is aangetroffen, wordt hij constant geschaduwd door twee lijfwachten. De politie raadde hem aan een pistool aan te schaffen maar dat liet hij toch maar thuis voor het gesprek in een Madrileens restaurant.

En de lijfwachten? Jon grinnikt. ,,Ik heb ze gezegd dat ze maar ergens moeten gaan eten. Om precies halféén moeten ze hier weer voor de deur staan om me door de nacht te loodsen.' Lang nadenken over het ongemak om door het leven te gaan met twee lijfwachten wilde hij niet. ,,In het begin was het wel even wennen maar nu gaat het wel. En wat zou het. Als de Eta mij wil vermoorden, moet het maar zo zijn. Maar het zal de terroristen geen enkel nut opleveren.'

Dat Juaristi op de 'hitlist' van de Eta staat, is niet zo verwonderlijk. Verraad wordt doorgaans duur betaald in kringen van het radicale nationalisme in Spaans Baskenland. Ooit was Juaristi zelf lid van de Eta. 'Onbezonnen jaren' zegt hij nu. Lang duurde het niet. Eerst maakte hij in 1971 kennis met de gevangenis. Kort daarna brak hij met het nationalisme. Nu hij - dertig jaar later - als filoloog en auteur van diverse boeken het Baskische nationalisme probeert te ontdoen van alle mythevorming, is hij een doel voor de Eta. Zijn naam werd aangetroffen op een lijst in een appartement dat gebruikt was door het commando-Bilbao.

Hij is niet het enige civiele doelwit. Richtten de aanslagen van de Eta zich in vroegere jaren vooral op leger en politie (door Eta beschouwd als bezettingsmachten in Baskenland), nu moeten ook andere beroepsgroepen rekening houden met de mogelijkheid dat ze het slachtoffer kunnen worden. Zelfs in kringen van het gematigde Baskische nationalisme vraagt men zich af of de Eta nou helemaal gek is geworden door een onschuldige kok te vermoorden, het voorlaatste slachtoffer van de Eta.

,,Koks?', zei men vertwijfeld in regeringskringen in Madrid. ,,Moeten we die nu ook al beschermen?' Menigeen gruwelt al bij het idee dat hij eens lekker wil gaan eten - want die faam heeft Baskenland - bij een kok als Juan Mari Arzak in San Sebastian (drie sterren in de Michelin-gids) en dat er in de keuken niet alleen twintig koks staan maar ook vier lijfwachten. Waar liggen de grenzen, vraagt men zich af in Madrid. Restaurants zijn onmogelijk goed te beschermen. De deur staat er altijd open en elke dag is er ander publiek.

Al die aanslagen laten een diep spoor van onbehagen achter in de Baskische samenleving. Angst heerst er. Angst onder burgers om te praten. Angst onder journalisten om te informeren. Angst onder juristen om recht te spreken. Angst onder ondernemers als ze geen revolutionaire belasting aan de Eta betalen. En nu, in de aanloop naar de verkiezingen van 13 mei, angst onder lokale politici om deel te nemen aan de politieke campagnes.

Ruim 700 mensen in Spaans Baskenland laten zich vergezellen door ruim 3000 lijfwachten die op de loonlijst staan van het ministerie van binnenlandse zaken. In werkelijkheid gaat het om een veelvoud die de Spaanse democratie moet beschermen. Nu de Eta superactief is in Baskenland en ook over infrastructuur beschikt in de regio's rondom Sevilla, Granada, Malaga, Barcelona en Madrid zijn ook daar honderden lijfwachten actief. Ze worden betaald door de regionale regeringen en de gemeentebesturen. Nog afgezien van tientallen bedrijfsvoorzitters die zich laten vergezellen door een legertje duurbetaalde privé-bewakers.

Zo spelen zich absurde taferelen af in een modern Europees land waar een kleine minderheid aan terroristen angst en verderf zaait om politieke argumenten te accentueren. Dat koning Juan Carlos en de overige leden van de koninklijke familie hermetisch worden afgegrendeld van de buitenwereld en overal waar ze worden verwacht vooraf worden gegaan door snuffelhonden, lijkt normaal onder deze omstandigheden. Dat premier José Maria Aznar - zelf het slachtoffer geweest van een aanslag door de Eta - op de voet wordt gevolgd door tientallen lijfwachten hoeft niemand te verbazen. Fietsen naar het werk (zoals Kok dat wel doet) is er niet bij. Koning en premier in Spanje verplaatsen zich in gepantserde auto's langs een afgezette en vooraf uitgekamde route, begeleid door politiehelikopters en ambulances.

En ook de ministers, de meeste premiers van de regionale regeringen en hun ministers. En de juristen van wie er al menigeen het leven liet bij een aanslag. En ook wethouders en gemeenteraadsleden kunnen waar dan ook in Spanje een doelwit zijn sinds de Eta de democratie probeert te ondermijnen met aanslagen zoals gisteren in San Sebastian.

In Baskenland zelf gaat menig journalist met een lijfwacht naar een persconferentie sinds de Eta een medewerker van het dagblad El Mundo neerknalde en twee journalisten van het dagblad El Pa¡s in San Sebastian op miraculeuze wijze ontsnapten aan een aanslag. Kunstenaars en andere Baskische intellectuelen (zoals Jon Juaristi) die zich openlijk tegen het Eta-geweld hebben gekeerd, staan onder constante politiebewaking.

Het verhaal van de populaire radiopresentator Luis de Olmo is zelfs te gek van woorden. Tot zeven keer toe probeerde het commando Barcelona eerder dit jaar een auto, geladen met explosieven, met afstandsbediening op te blazen op het moment dat De Olmo zich in de vroege ochtenduren van huis naar de studio in de Catalaanse hoofdstad begaf. Eén keer mislukte de aanslag omdat het afstandsmechanisme niet werkte. De andere keren volgde De Olmo, op advies van zijn lijfwachten, een elke dag wisselende route. Totdat de twee terroristen werden betrapt toen ze de auto (met explosieven) naar een andere plek wilden rijden. Een privé-agent, die het niet vertrouwde, werd ter plekke doodgeschoten. Het commando is inmiddels ingerekend.

Wennen aan angst in een constitutionele monarchie vergt discipline. Elke ochtend, alvorens van huis weg te rijden, kijken honderden leden van de Guardia Civil en van het autonome politiekorps van Baskenland onder hun auto om te zien of er geen plakbom van de Eta onder de carrosserie is geplaatst. Generaals, kolonels, rechters, journalisten en nu ook koks doen hetzelfde. En dat allemaal, zoals Jaime Mayor Oreja, nu nog minister van binnenlandse zaken, dat verwoordt, 'nadat we in Europa alles hebben gedaan om de angst voor de oorlog te doen vergeten'.

Volgende week zal Mayor Oreja zijn ministerspost verlaten om zich te presenteren als kandidaat van de Partido Popular voor het premierschap van de regionale regering in Baskenland. Of hij dan geen angst heeft om het slachtoffer te worden van een aanslag. ,,Dat heb ik al afgelegd', vertelde hij onlangs voordat we voor een lunch samen de lift van het Gebouw voor Schone Kunsten in Madrid instapten. De lift naar de derde etage kroop tergend langzaam omhoog. Er was slechts plaats voor twee personen. Het protocol schreef voor dat de bewindsman moest worden vergezeld door de gastheer. De lijfwacht bleef daarom beneden. Terwijl we omhoog schoven, vertelde Mayor Oreja over zijn enige echte fobie: de angst om opgesloten te worden in een haperende lift.

Toen we na de lunch met dezelfde lift naar beneden gingen, schoot toch een van zijn lijfwachten naar binnen. Fataal. De overbelaste lift schoot door en bleef 30 centimeter onder de begane grondetage hangen. De deur zat onwrikbaar dicht. De lijfwacht werd zenuwachtig. De bewindsman begon heftig te transpireren. Geruststellende woorden hielpen niet. Totdat twee andere lijfwachten beneden de liftdeur wisten te forceren om de minister te bevrijden uit zijn benarde positie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden