De ongemakkelijke nalatenschap van de Stasi

De Stasi, de geheime dienst in de vroegere DDR, heeft jarenlang West-Duitse politici bespioneerd en legde afgeluisterde telefoongesprekken minutieus vast. Na de Wende heeft Helmut Kohl een deel van de documenten laten vernietigen. Van het andere deel probeert de oud-bondskanselier nu met man en macht publicatie te voorkomen. Heeft hij iets te verbergen?

Even leek het er de afgelopen week op alof de deuren van het Stasi-archief wijd open stonden. Die indruk duurde niet lang. Wie nu een aanvraag indient voor de protocollen van de door de Stasi afgeluisterde telefoongesprekken van de twee belangrijkste financiële experts van de CDU moet rekenen op een teleurstelling. Vrijdag ontvingen nieuwsgierige journalisten en wetenschappers weliswaar nog wel de ongeveer 170 pagina's tellende transcripten, maar de pikante passages over oud-bondskanselier Helmut Kohl ontbraken.

Joachim Gauck, hoofd van het Stasi-archief, bood de parlementaire enquêtecommissie uit de Bondsdag, die onderzoek verricht naar de financiële malversaties van de CDU, de protocollen vorige week ter informatie aan, maar is nu door alle commotie teruggeschrokken. De journalist van het dagblad Der Tagesspiegel, die de hand had weten te leggen op de volledige dossiers, moet de pagina's met de letterlijke telefoongesprekken waarin Kohl voorkomt teruggeven. Nieuwe aanvragers zullen slechts samenvattingen van de afgeluisterde gesprekken krijgen.

In de gewraakte protocollen staan voornamelijk telefoongesprekken die de toenmalige penningmeester van de CDU Walther Leisler Kiep en zijn medewerker Uwe Lüthje tussen 1976 en 1988 voerden. Op een typische Stasi-manier geven de geheim agenten de gesprekken weer. Ze verhaspelen consequent de namen. Lüthje duikt in de transcripten nu eens als 'Lüttich', op, dan weer als 'Lüdchen' of 'Lutje'.

Ook de vroegere secretaris-generaal van de CDU, Heiner Geißler, die eind vorig jaar het schandaal aan het rollen bracht, komt in de gesprekken voor. De Stasi-agent die hem afluisterde was echter niet op de hoogte van de positie van de man. Hij vermoedt dat 'een mannelijk persoon genaamd' Geißler' wel eens voor de CDU zou kunnen werken.

Uit de als 'zeer vertrouwelijk' en 'streng geheim' bestempelde berichten volgt ook dat Lüthje stad en land afreisde om donaties voor de CDU te verzamelen. Zijn autotelefoon was daarbij duidelijk niet veilig. Duitse marken van industrieconcerns zoals August Thyssen-Hütte en Strabag interesseerden Lüthje zeer, zoals te lezen valt in een bericht. Minder dankbaar was hij voor de marsepeinen harten, die de firma Oetker wel wilde schenken.

Wat was de Stasi met al deze gegevens van plan? De resultaten van de Big Brother-praktijken waren zeker niet niet voor de bureaulade bedoeld. Hubertus Knabe, als historicus werkzaam bij het Stasi-archief, onderzocht in opdracht van de Bondsdag de activiteiten van de Oost-Duitse geheime dienst in het Westen en schreef daar een dik boek over: 'Die unterwanderte Republik. Stasi im Westen'. Hij legt in zijn kantoor in het immense gebouw van de Gauck-Behörde, zoals het Stasi-archief heet, uit waartoe de afgeluisterde informatie uit het Westen diende. ,,Het ging de mannen van Mielke (de Stasi-chef - red) bij hun afluisterpraktijken om het werven van geheim agenten, om het volledig natrekken van zogeheten vijandige personen en om elektronische spionage. De luistervinken waren gericht op zoek naar aanknopingspunten om eventuele kandidaatspionnen onder druk te kunnen zetten. Zo waren ze dol op aanwijzingen over seksuele escapades. Ook bewijzen voor geld- of alcoholproblemen waren geliefd.''

In de protocollen over Kiep en Lüthje zijn dergelijke sappige details niet te vinden. Maar dat wil volgens Knabe nog niet zeggen dat de informatie over de financiële huishouding van de CDU voor de Stasi niet interessant was. Hij weerlegt de bewering van de laatste chef van de spionagedienst, Werner Großmann, die in het weekblad Der Spiegel verklaarde dat de gegevens over de illegale partijfinanciering 'iemand zoals partij- en staatschef Erich Honecker' onthouden werden.

,,Neem het financiële schandaal uit 1984, waarbij de SPD betrokken was. De Stasi legde in dit geval wel degelijk belastend materiaal over SPD-politici aan Honecker voor, die daarop met leden van het Politburo de mogelijkheid besprak om met de CDU tot een 'vergelijk' te komen.'' Ook noemt Knabe de rijke industrieel en goede vriend van Kohl, Eduard von Brauchitsch, die als 'communistenvreter' gold, en die er van overtuigd was dat de Stasi zijn carrière met behulp van afgeluisterde informatie gericht wilde breken. ,,De Stasi speelde eveneens gegevens door aan een Oost-Duitse schrijver, die op basis daarvan een brochure maakte waarin hij de CDU afschilderde als een door de industrie opgekochte partij. De afluisterijver diende om de 'Klassenfeind' te pakken'', aldus Knabe.

De conclusie dat de West-Duitse politiek met de industrie onder één hoedje speelde, was in de DDR echter niet nieuw. Het bevestigde slechts het vermoeden dat het kapitalisme door en door verdorven was. Vandaar dat een andere medewerker van het Stasi-archief juist ontkent dat het materiaal over de financiële tactieken van de CDU voor de geheime dienst zo wereldschokkend of chantagerijp was. ,,Dat kon iedereen al bij Marx nalezen. Het was voor de Stasi toendertijd ook helemaal niet duidelijk of er sprake was van onrechtmatige praktijken, dat weten we nu pas. Zelfs als de protocollen een jaar geleden gepubliceerd waren, had niemand zich er druk over gemaakt.''

Inderdaad zijn de citaten over de bankrekening van de CDU in Zwitserland pas in combinatie met de huidige kennis over de hele affaire als bewijs voor het creatieve boekhouden van de CDU op te vatten. De geruchtmakende protocollen leveren ook geen directe aanwijzing over eventuele betrokkenheid van Kohl. In de passages die nu gecensureerd zijn, is zijn medeplichtigheid aan de financiële malversaties niet meteen duidelijk.

Frank Ebert, dissident in de DDR en tegenwoordig medewerker in het Matthias-Domaschk-Archiv in Berlijn, meent daarom dat er meer achter Kohls openbare verontwaardiging en dreiging met juridische stappen zit. ,,Kohl windt zich wat deze documenten betreft slechts pro forma op, hij wil geen precedent scheppen voor eventuele latere vondsten in de tot nu toe ongeordende meters tape en papier.''

Kohl heeft al langer zo zijn problemen heeft met de nalatenschap van de ijverige Oost-Duitse spionnen. In 1991 vond hij al dat de dossiers de 'sfeer zouden vergiftigen'. Dit weekeinde werd bekend dat Kohl in 1990 Stasi-documenten met informatie over West-Duitse politici heeft laten vernietigen. Welke documenten dat waren en welke informatie daarin stond, dat zal wel nooit duidelijk worden.

Frank Ebert nam in september 1990 deel aan de bezetting van de Stasicentrale aan de Normannenstraße in Berlijn. Rookwolken boven het gebouw hadden namelijk aangegeven dat de geheime dienst op geheel eigen wijze bezig was het verleden te verwerken. De toenmalige dissidenten en leden van de burgerrechtenbeweging kwamen net op tijd om de dossiers te beveiligen. Hoewel, op tijd?

Volgens Ebert is niet meer te achterhalen hoeveel brisant materiaal de Stasi zelf vernietigd heeft. Maar ook anderen lieten documenten verdwijnen. ,,Er zijn dossiers naar het Westen gebracht, dat vermoedden wij toen al. Door ons verzegelde deuren van de Stasi-depots waren ineens verbroken.' Hij gaat er van uit dat de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken Wolfgang Schüuble en bondskanselier Kohl uiteindelijk achter de schermen aan de touwtjes trokken. ,,Zij wilden zich net als de Stasi van het lastige DDR-verleden ontdoen.''

Het inmiddels opgeheven geïllustreerde maandblad Quick wijdde er in 1990 een artikel aan en was van plan in een serie meerdere teksten te publiceren uit de protocollen die de Stasi van de afgeluisterde telefoongesprekken van West-Duitse politici gemaakt had. Onder druk van Schüuble zag de redacteur van Quick er toen echter van af en droeg de dossiers over de inlichtingendienst, die ze vernietigde. Veel ophef werd er verder niet over gemaakt.

Tien jaar later liggen de kaarten anders. In de pers nemen verschillende journalisten aan dat Kohl een goede reden had de dossiers te laten vernietigen. Diezelfde reden beweegt hem en zijn collega's vermoedelijk dan ook tot het verzet tegen vrijgave van de protocollen nu.

Medewerkers van het Stasi-archief weten inderdaad te vertellen dat een lobby van West-Duitse politici, dwars door de partijen heen, zich voor het achterhouden van de afluisterprotocollen inzet. Kohl en de zijnen argumenteren dat afgeluisterde gesprekken niet als legaal bewijsmateriaal gebruikt mogen worden. Daar zit een kern van waarheid in. Al is dat in het recente verleden wél gebeurd bij processen tegen Oost-Duitsers over wie de Stasi belastend materiaal had aangelegd.

Bovendien gelden politici volgens de wet op de Stasi-documenten als 'Personen der Zeitgeschichte'. Dat betekent dat het Stasi-archief wat rekkelijker met hun recht op privacy kan omspringen. Daarom bood Joachim Gauck de protocollen ter informatie aan de enquêtecommissie van de Bondsdag aan. De volgende zet is nu aan de deze commissie, die besluiten moet of ze het aanbod van Joachim Gauck aanneemt. In de commissie lopen de meningen uiteen.

Volgens Knabe is diepgaand zelfonderzoek noch binnen de SPD, noch binnen de CDU op afzienbare tijd te verwachten. Voorlopig hebben de tegenstanders van het gebruik van de protocollen een succes geboekt: letterlijke transcripten blijven vooralsnog achter slot en grendel. Is er dan toch sprake van zoiets als de 'genade van een West-Duitse postcode'?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden