De ondergang van een president

Met het Franse 'non' tegen de Europese Grondwet viel ook het doek voor president Jacques Chirac. Een herverkiezing in 2007 zit er niet in, hij heeft te veel fouten gemaakt.

Paul-Kleis Jager

Op een daling was gerekend, maar een vrije val van zijn populariteit had niemand verwacht. Na het debacle met de Europese Grondwet heeft nog maar een kwart van de Fransen vertrouwen in Jacques Chirac. Geen enkele president deed het ooit zo slecht. Zelfs Valéry Giscard d'Estaing niet, toen bleek dat deze diamanten aangenomen had van de Afrikaanse dictator Bokassa, een man die met rijst gevulde lichaamsdelen van tegenstanders in zijn koelkast bewaarde.

Chiracs medewerkers in het Elysée houden de moed erin: ,,We werken aan een tegenoffensief'', zo citeerde Le Figaro gisteren iemand op het presidentiële paleis.

Dat zal niet meevallen, want er is meer aan de hand dan alleen wat tijdelijke tegenslag. '29 mei 2005' is de laatste aflevering in een lange reeks waarin de kiezers hun gram halen op een politieke elite die het contact met de werkelijkheid kwijt is.

Dat in de afgelopen 25 jaar een linkse meerderheid bij elke stembusgang veranderde in een rechtse meerderheid (en andersom) is ten onrechte uitgelegd als een gezond teken, meent Denis Jeambar, hoofdredacteur van het weekblad L'Express. ,,In feite drukte elke uitslag een afkeer van alle politici uit.''

En als er iemand is die dit niet begrijpt (of waarschijnlijker, niet wil begrijpen) dan is het Jacques Chirac, denkt Jeambar.

Op de nederlaag van het referendum dat hij zelf wilde, volgde geen grootmoedig terugtreden à la De Gaulle maar een doorzichtige strategische manoeuvre, een politiek spelletje. Chirac benoemde een vertrouweling als premier, Dominique de Villepin. Zijn grote rivaal Nicolas Sarkozy maakte hij minister, zodat deze zijn protégé niet vanaf de zijlijn onder vuur kan nemen.

Zelfs in deze benarde omstandigheden -massawerkloosheid, economische stagnatie, oplopend begrotingstekort, torenhoge staatschuld, Europese crisis- wekt Chirac de indruk dat hij vooral in de weer is met zijn eigen besognes en die van zijn entourage.

Bovendien klinkt de plechtige oorlogsverklaring aan de werkloosheid -de meestgenoemde reden om 'nee' te stemmen- en de teksten over een 'nieuwe impuls' en 'nationale mobilisatie' weinig overtuigend uit de mond van een 72-jarige die in de afgelopen veertig jaar al twee keer premier was en vier keer minister.

Toen hij aantrad als president, deze maand tien jaar geleden, had Chirac precies dezelfde boodschap. Zijn campagne dat jaar stond in het teken van de fracture sociale, de sociale breuk, die hij wilde helen. De werkloosheid, toen 11,4 procent, was zijn voornaamste prioriteit, zo verzekerde hij al handenschuddend en baby's knuffelend.

Maar nog altijd heeft 10,1 procent van de beroepsbevolking geen baan (in de categorie onder de 25 jaar is bijna een kwart werkloos) en werd de afstand tussen de voornamelijk door immigranten bevolkte probleemwijken en de rest van het land niet kleiner.

De afbladdering begon al in zijn eerste termijn van zeven jaar, een periode waarvan hij er vijf moest doorbrengen met een linkse regering. Chirac riep het onheil van deze cohabitation over zichzelf af, toen hij in 1997 plotseling besloot tot nieuwe parlementsverkiezingen. Het land was lamgelegd door weken durende stakingen, een antwoord op de bulldozerstijl waarmee premier Alain Juppé de verzorgingsstaat te lijf ging. Door de kiezer aan het woord te laten dacht Chirac de crisis te bezweren.

Deze historische miskleun was, zo bleek later, een idee geweest van De Villepin, die door Bernadette Chirac voortaan Nero werd genoemd.

Aan het einde van de rit met de socialistische premier Lionel Jospin, in 2002, leek Chirac ten dode opgeschreven. Behalve een machteloze toeschouwer, was hij voortdurend het onderwerp geweest van goed gedocumenteerde aantijgingen over corruptie die teruggingen tot zijn tijd als burgemeester van Parijs, tussen 1977 en 1995.

Honderden politieke vrienden (dat wil zeggen, mensen die een bedrag in de kas van Chiracs partij, de RPR, hadden gestort) bleken voor een appel en een ei in luxueuze appartementen van de gemeente te wonen. Aannemers kwamen op een soortgelijke manier aan contracten voor scholen en ziekenhuizen, Chirac zelf sprak staatsfondsen aan om talloze vliegreizen te betalen.

Een liefdadigheidsorganisatie die werd gesteund door het stadhuis kocht land bij zijn kasteel in de zeer landelijke Corrèze om te voorkomen dat hier gebouwd zou worden. Zo verzekerden de Chiracs hun privacy op kosten van de belastingbetaler.

Hij ontkende alles, wat hem in het satirische poppenprogramma Les Guignols de l'info de bijnaam SuperMenteur (superleugenaar) opleverde. Chiracs hyperactieve latex evenbeeld schoot in deze uitzending avond aan avond in een superman-outfit politici te hulp die van corruptie waren beschuldigd.

Minst schadelijke onthulling was nog een boek van een oud-chauffeur over de buitenechtelijke veroveringen van de president. Chirac, die erom bekend staat dat hij 'de spanningsboog van een sprinkhaan' heeft, zou zich een bijzondere bijnaam hebben verworven onder de vrouwen op de RPR-kantoren: 'trois minutes, douche comprise' -drie minuten, inclusief douche.

Maar toen kwam de aardschok van 21 april 2002. Chirac hoefde het niet op te nemen tegen Jospin in de tweede ronde van de presidentsverkiezingen, zijn tegenstander was Jean-Marie Le Pen. Onder het motto 'liever een superleugenaar dan een superfascist' stemde links Frankrijk, de neus in sommige gevallen demonstratief dichtgeknepen, massaal Chirac.

Hij mocht de verloren tijd inhalen, maar ook met de steun van de grootste meerderheid in de geschiedenis van de Vijfde Republiek (369 van de 577 zetels in de Assemblée Nationale), wilde het niet echt lukken.

Wel werd onder leiding van Jean-Pierre Raffarin het pensioen- en ziektekostenstelsel, beide op het randje van bankroet, afgeslankt.

Maar afgezien van deze ingrepen -die volgens velen niet ver genoeg gaan omdat Jacques Chirac panisch was voor een herhaling van het Juppé-scenario- oogt de balans erg mager.

Wat hem zal redden voor de geschiedenis (dat telt voor een Franse president) is dat hij als eerste schuld bekende voor de Franse collaboratie van het Vichy-bewind tijdens de Tweede Wereldoorlog. Sommigen zullen daar de afschaffing van de dienstplicht en Chiracs verzet tegen de oorlog tegen Irak bij willen rekenen.

De vrijwel onvermijdelijke kandidaat van rechts bij de presidentsverkiezingen in 2007 heet Nicolas Sarkozy en hij heeft wél grote plannen met Frankrijk.

Deze 51-jarige zoon van een aristocratische Hongaarse immigrant is een Amerika-liefhebber (een zeldzaamheid in de Franse elite) die pleit voor een hervorming van de economie in liberale zin, met minder regeltjes en meer dynamiek.

Dat vooruitzicht boezemt veel van zijn landgenoten angst in, maar Sarkozy heeft veel krediet als compromisloze crime fighter op het ministerie van binnenlandse zaken, de post waar hij na een intermezzo op financiën -waar hij supermarkten zover kreeg dat ze hun prijzen verlaagden- nu weer terug is.

Zijn grote geluk was dat hij door Chirac werd verstoten, toen hij begin jaren negentig de kant van Edouard Balladur koos.

Daardoor was Sarko geen verantwoording meer schuldig aan de grote chef. Vandaar ook de titel van zijn persoonlijke politieke beginselverklaring: Libre. Door 'te zeggen waar het op staat' is hij een van de zeer weinigen die contact kan maken met de mensen in het land.

Zo spoedde hij zich vorige week naar Perpignan, om ongeruste bewoners van een wijk die het toneel is van onlusten tussen zigeuners en Fransen van Algerijnse origine een hart onder de riem te steken. ,,Wie blijft zitten, wordt vanzelf schietschijf'', zei hij eens over zijn methode. ,,Wie beweegt is lastig te pakken''.

Fransen willen best veranderen, zo legde hij bij een andere gelegenheid al eens uit, als je maar uitlegt waarom dat moet. Hij zal nog even geduld moeten hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden