De onbegrepen theoloog

Hij behoort tot de grootste Nederlandstalige theologen. Dit jaar zou hij honderd zijn geworden en daar wordt uitgebreid bij stilgestaan. Wat is de erfenis van Edward Schillebeeckx?

Schillebeeckx? Ja, daar heb ik weleens van gehoord. Zijn boeken? Nee, die heb ik niet gelezen." Voor huidige studenten van 'zijn' Radboud Universiteit in Nijmegen is theoloog Edward Schillebeeckx nog een bekende naam, maar niet meer de sensatie die hij in de jaren zeventig was. In de bibliotheek van de universiteit is een - bescheiden - tentoonstelling aan Schillebeeckx gewijd: 'De gelukkige theoloog'. Twee vitrines herbergen zijn officiële gewaden als hoogleraar en als dominicaan. Studenten lopen langs de expositie onderweg naar een studiezaal.

Maar Schillebeeckx (1914-2009) en zijn theologische denkbeelden zijn niet vergeten. Een jaar of tien, twintig geleden gold hij als 'wel erg jaren zeventig', maar de huidige generatie theologen heeft daar minder last van. Aan de Radboud Universiteit en de Katholieke Universiteit Leuven bestuderen meerdere jonge onderzoekers het werk van Schillebeeckx. Marijn de Jong (29) bijvoorbeeld doet in Leuven promotie-onderzoek naar de theologie van Schillebeeckx en zijn tijdgenoot Karl Rahner. Het gedachtengoed van Schillebeeckx is volgens De Jong nog altijd actueel, omdat hij de christelijke traditie verbond met het heden.

Wat dat inhoudt? De Jong: "Schillebeeckx wilde de traditionele christelijke manier van spreken over God en mensen toegankelijk maken. Hij probeerde kerkelijke dogma's, bijvoorbeeld over de persoon Jezus of de eucharistie, te vertalen naar de actuele menselijke ervaring."

In de jaren zestig brak Schillebeeckx met het thomisme (de leer gebaseerd op het werk van de middeleeuwse kerkleraar Thomas van Aquino, met sterke nadruk op de ratio), dat vóór het Tweede Vaticaans Concilie gangbaar was in de rooms-katholieke kerk. Hij richtte zich juist steeds meer op de menselijke ervaring als onderzoeksthema. Het lijvige boek 'Jezus, het verhaal van een levende' uit 1974 betekende Schillebeeckx' definitieve internationale doorbraak.

Ted Schoof, lang zijn secretaris, merkte later op dat Schillebeeckx eerder een spreker dan een schrijver was. Als hij een zin niet goed vond, liet hij die gewoon staan en schreef er een nieuwe achteraan. Hoogleraar theologie Erik Borgman (1957), leerling en biograaf van Schillebeeckx: "Daardoor werden die boeken ook zo dik. Hij schreef net zo lang door tot alles gezegd was. Niettemin werd zijn werk wel degelijk gelezen. Er zijn leesgroepen geweest die er jaren over deden om één boek door te werken. Mensen hadden in de jaren zeventig het besef: dit moeten we begrijpen."

De 'gelukkige theoloog' werd door de kerkleiding niet begrepen. Het leidde tot drie onderzoeken die de Congregatie voor de geloofsleer naar zijn denkbeelden instelde. In 'Jezus, het verhaal van een levende' kwam vooral de rol van Jezus als verkondiger en profeet aan de orde, en volgens sommigen legde Schillebeeckx te weinig nadruk op de verrijzenis van Christus. Het onderzoek van de congregatie leidde uiteindelijk niet tot strafmaatregelen, maar was voor Schillebeeckx naar eigen zeggen 'een vernederende ervaring'.

De frustratie niet begrepen te worden spreekt ook uit de notities die Schillebeeckx maakte na een audiëntie bij paus Paulus VI op 4 december 1965, enkele dagen voor het einde van het Tweede Vaticaans Concilie. 'Praktisch 'n monoloog van de Paus (in het Frans)', noteerde hij. 'Typisch Romeinse denkwijze - ik hoorde erin 't standpunt van de "concilie-minderheid".' De audiëntie verliep 'ontspannen en rustig, maar [de paus] luistert eigenlijk niet'. Borgman: "Schillebeeckx verdedigde de traditie, maar werd behandeld als iemand die haar aanviel."

Schillebeeckx' grootste verdienste is volgens Borgman dat hij een verbinding heeft weten te leggen tussen de christelijke traditie en nieuwe inzichten."Hij heeft de toenmalige wetenschappelijke benadering van de Bijbel met het hart van de theologie verbonden. Zijn project was veeleisend: hij straalde uit dat je als theoloog de hele traditie moet kennen, je moet alles weten, het is nooit genoeg. Wat hij mij geleerd heeft, is dat de theologie niet bang hoeft te zijn, omdat de wereld hoe dan ook van God is. Het is nergens voor nodig om je als gelovige op te sluiten, bang anders alles te verliezen."

Promovendus Marijn de Jong kan goed uit de voeten met Schillebeeckx' denkbeelden. Hij vindt ze 'meer een stijl van theologie dan een methode'. "Een van de meeste prangende vragen van deze tijd is de omgang met diversiteit. Hoe kunnen wij de religieuze ander, de culturele ander, de politieke ander, de seksuele ander open tegemoet treden om van elkaar te leren, zonder onze eigen identiteit te verliezen? Bestaat er een middenweg tussen fundamentalisme en relativisme? Ik denk dat Schillebeeckx' theologie, die altijd probeerde met één been in de oude traditie en met één been in de nieuwe wereld te staan, ons kan helpen bij het worstelen met deze vraag."

Vlakbij de Radboud Universiteit ligt sinds drie jaar het Professor Schillebeeckxplein. De locatie is zorgvuldig gekozen: grenzend aan de Dominicuskerk en dichtbij het Albertinum, het moederhuis van de dominicanen, waar Schillebeeckx jarenlang heeft gewoond en gewerkt en waar hij op het kerkhof begraven ligt. Het plein is eigenlijk een rotonde, en dat vindt Erik Borgman wel 'iets passends' hebben. "Schillebeeckx liet de verschillende wegen zien en wilde ook graag laten zien waar al die verschillende wegen naartoe leiden."

In 1989 kreeg Edward Schillebeeckx de Gouden Ganzeveer vanwege zijn grote betekenis voor het Nederlandse geschreven woord.

Grootste Nederlandse theoloog is een Vlaming

Edward Schillebeeckx heeft vooral in Nederland furore gemaakt, maar is van geboorte Vlaming: hij werd op 12 november 1914 in Antwerpen geboren. Hij wilde aanvankelijk filosoof worden, maar de orde waar hij als jongeman intrad, zag in hem een theoloog.

Schillebeeckx' boeken zijn in zo'n vijftien talen vertaald. De net uitgebrachte Engelstalige 'Collected Works' tellen vierduizend bladzijden. En dat is nog maar 60 procent van zijn oeuvre.

Schillebeeckx verwierf landelijke bekendheid als adviseur van de Nederlandse bisschoppen tijdens het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) en pastoraal concilie van de Nederlandse kerkprovincie (1968-1970). Ongewild kreeg hij het imago van voorman van de progressieve stroming binnen de rooms-katholieke kerk.

Schillebeeckx had een nogal afwijkend leefritme. Hij stond rond het middaguur op en werkte dan de hele middag, avond en een flink deel van de nacht door, op de been gehouden door de radio en zijn onafscheidelijke sigaretten. Aan het kloosterleven (in het Albertinum in Nijmegen) nam hij daardoor maar beperkt deel.

In 1983 ging Schillebeeckx met emeritaat als hoogleraar. Zes jaar later verscheen zijn laatste boek, 'Mensen als verhaal van God'. In 2000 vatte hij nog het plan op om een herziene versie van zijn eerste boek, 'De sacramentele heilseconomie', te schrijven. Het kwam er niet van. In 2009 stierf hij.

Herdenking honderdste geboortedag

In de centrale bibliotheek van de Radboud Universiteit in Nijmegen is tot en met 26 oktober de tentoonstelling 'Een gelukkige theoloog; honderd jaar Edward Schillebeeckx' te zien. Onder dezelfde titel is een boek verschenen van historicus Maarten van den Bos en theoloog Stephan van Erp over leven, werk en betekenis van Schillebeeckx. Beide auteurs verzorgen op 12 november samen met Christa Anbeek op de Radboud Universiteit een lezing.

Op zaterdag 15 november houdt De Nieuwe Liefde in Amsterdam naar aanleiding van Schillebeeckx' geboortedag een symposium over 'multiple religious belongings'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden