De oermens zit in onze genen

'Dit verhaal over de oermensenfamilie had best wat smeuïger opgediend mogen worden'

Als u dit kunt lezen, bent u naar alle waarschijnlijkheid een mens. Een heel bijzonder mens zelfs: een homo sapiens. De 'denkende mens' is weliswaar de enige mensensoort die nog bestaat. Maar er waren er ooit meer.

De eerste die dat had bedacht, was Charles Darwin. In 1859 had hij met 'The Origin of Species' zijn evolutietheorie geformuleerd, in 1871 kwam hij met 'The Descent of Man'. In dat laatste boek probeerde hij uit te leggen wat die evolutietheorie betekende voor de menselijke afkomst. Anders gezegd: wat het betekent om mens te zijn.

In het negentiende-eeuwse denken stond de mens, vond hij zelf, nog mijlenver van de dierenwereld. Ook Darwin gaf toe dat er een kloof gaapte, maar volgens hem zitten zulke kloven er ook tussen andere dieren en hun naaste familie. "En ooit zullen de mensapen en de wilde rassen uitgeroeid zijn, en dan is de kloof nog groter", stelde Darwin.

Dat uitroeien is sindsdien nog niet gebeurd, en we duiden mensen met een andere kleur ook niet meer aan met 'wilden'. Wat er wél gebeurde, zou Darwin groot plezier doen. Nog geen tien jaar na diens dood vond de Nederlandse fossielenjager Eugène Dubois namelijk de beroemde Javamens, waarvan de resten in Naturalis in Leiden te zien zijn. In Afrika doken bovendien resten op van verschillende uitgestorven mensensoorten, en van ouderwetse homines sapientes. Nog steeds komen er mensensoorten bij: op het Indonesische eiland Flores troffen archeologen in 2003 de schedel aan van een kleine mensensoort met grote voeten. Een vingerkootje uit Kazachstan bleek van een Denisovamens. Dat was in 2010.

Dus als er in 2012 een boek over de diverse oermensen verschijnt, is meteen duidelijk dat dat niet hét definitieve mensenboek is. 'Overlevers' is dan ook meer een update: het inventariseert hoe we op dit moment over onze mensenfamilie denken, en waarom.

Chris Stringer is als hoogleraar verbonden aan het Londense Natural History Museum, en verdiept zich al sinds de jaren zeventig in oermensen. Hij neemt de lezer mee langs diverse vindplaatsen, en langs zijn eigen carrière in de archeo-antropologie. Dat vakgebied blijkt de klassieke schedelmetingen allang ontstegen. Sterker nog: voor lezers met wat minder achtergrondkennis van de natuurwetenschappen zal 'Overlevers' best een hele zit zijn.

Even doorbijten loont, zowel voor de leek als voor archeologen. Natuurkundige analyse van radioactief verval leert je bijvoorbeeld hoe oud iets is. Door de juiste metingen te doen aan Neanderthalertanden, kun je iets zeggen over wat deze voorvader at. DNA-metingen aan mensen en fossielen leveren een schat aan informatie.

Volgens Stringer is de mens meerdere malen uit Afrika vertrokken. De Floresmens, of een voorouder daarvan, moet al miljoenen jaren geleden zijn weggegaan. Homo erectus, de voorouder van Dubois' Javamens, vertrok volgens hem later - al vermeldt Stringer netjes dat er ook archeologen zijn die juist denken dat die soort in Azië ontstond.

Toen uiteindelijk, zeventig- tot vijftigduizend jaar geleden, moderne mensen uit Afrika naar Eurazië trokken, waren ze niet de enige mensensoort ter plaatse. Ze vonden er Neanderthalers en Denisovamensen. Die zijn er nu niet meer. Hebben we ze uitgeroeid? Stringers verhaal is genuanceerder. Gegeven hoe we met onze medemens omgaan, zullen er bloederige confrontaties met onze genusgenoten zijn geweest. Maar ook klimaatverandering zal een rol gespeeld hebben, denkt Stringer. DNA-onderzoek laat zien dat er in elk geval niet alleen maar gevochten is: als u van Europese of Aziatische afkomst bent, zijn ongeveer twee procent van uw genen afkomstig van Neanderthalers.

De archeologie en biologie van de mensheid zijn fascinerend en belangrijk. De ontwikkelingen zijn zo boeiend dat het welhaast onmogelijk is om er een saai boek over te schrijven. Dat is 'Overlevers' dan ook niet, maar soms lijkt het of Stringer zijn best heeft gedaan om het toch voor elkaar te krijgen. Vooral zijn collega's komen er bekaaid vanaf. Tussen neus en lippen maakt hij melding van iemand die een halfjaar met grote wenkbrauwbogen rondliep om te kijken waarom Neanderthalers die hadden. Waarom niet meer verteld? Waarom geen foto? De avontuurlijke levens van fossielenjagers als Dubois en Richard Leaky zijn hun eigen boeken waard, maar wie dat niet wist, weet het ook niet na het lezen van dit boek. Een aandachtspuntje voor de volgende update.

Chris Stringer: Overlevers - Hoe het komt dat wij de enige mensachtigen op aarde zijn. Nieuw Amsterdam, Amsterdam; 382 blz. € 29,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden