De nostalgie-industrie

hang naar vroeger | Met nieuwe versies, herstarts en vervolgfilms in de bioscoop en op tv draait het zoeken naar houvast op volle toeren. Waar komt dat verlangen naar een geïdealiseerd verleden in onze populaire cultuur vandaan?

Een jeugdherinnering: een eindeloze zondagochtend, vroeg uit bed. Natuurlijk voordat je ouders wakker worden. Met een stiekeme bak chips en een glas cola voor de televisie, de VHS-band in de videorecorder frutselend, om voor de zoveelste maal Indiana Jones te kijken. Of Back to the Future, of The Goonies.

Dat was me nog eens een tijd. Een tijd waarin films nog echt waren, origineel, en oorspronkelijk. Een tijd waarin dergelijke films nog inspireerden, en de verbeeldingskracht een flinke impuls gaven. In plaats van al die slappe aftreksels van tegenwoordig.

Alvast een waarschuwing: dit wordt inderdaad zo'n artikel waar prima het subkopje 'vroeger was alles beter' boven had gekund.

Want hoe kan het dat recente bioscoopsuccessen nog altijd moeten opboksen tegen de iconische status van films als Star Wars, The Breakfast Club, Gremlins? Noem het een hartekreet, maar waar is de eigenzinnigheid in populaire cultuur gebleven? De verbeelding lijkt van het scherm verdwenen: steeds meer films en series - de grote hedendaagse concurrent van bioscoopfilms - zijn een vervolg (sequel), een nieuwe versie (remake) of een nieuw begin of herstart (reboot) van verhalen van vroeger.

Kijk bijvoorbeeld eens naar de televisieseries die afgelopen jaar verschenen: Gilmore Girls, The X-Files, Fuller House, MacGyver. Je kunt bijna geen serie uit de jaren negentig meer bedenken of hij heeft wel een remake gekregen. Zo niet, staat die wel in de planning: komend jaar zijn onder andere Twin Peaks, Baywatch en Xena the Warrior Princess aan de beurt. Ook voor filmklassiekers als Fatal Attraction, The Exorcist en The Notebook bestaan plannen om er series van te maken.

Of kijk eens naar de best bezochte bioscoopfilms van de afgelopen drie jaar. In 2015 waren dat The Force Awakens (Star Wars deel 7), Jurassic World (dino-film nummer 4), en Avengers: Age of Ultron (de zoveelste Marvel-superheldenfilm). Een jaar eerder Transformers, The Hobbit en Guardians of the Galaxy. Dit jaar liggen Finding Dory, de zoveelste Captain America-film en ook de deze maand uitgebrachte Star Wars-film op koers om bovenaan te eindigen. Allemaal ofwel remake ofwel spin-off ofwel vervolg.

Leg die bezoekcijfers eens naast de filmlijstjes van circa twintig jaar terug. Dan zien we films die toen hartstikke nieuw waren: Back to the Future, Pretty Woman, Terminator, Indiana Jones of The Lion King (eigenlijk Shakespeare, maar vooruit). Natuurlijk, ook in de jaren tachtig en negentig waren boek- en stripverfilmingen populair (Batman, Forrest Gump, Jurassic Park) - maar die voelden een stuk minder als gerecycled celluloid.

Bedenk vervolgens eens dat de populairste smartphone-app van het afgelopen jaar het spelletje Pokémon was. Gebaseerd op populaire animatiefilms van twintig jaar terug. Of tik eens op een willekeurige ticketshop de zoekterm 'musical' in. Bij de eerste tien resultaten: 'Cats', 'Hair', 'The Lion King', 'The Bodyguard', 'West Side Story', en 'Jesus Christ Superstar'. We schrijven 2016.

Die hele nostalgie-industrie is dusdanig op stoom dat de populaire cultuur zélf dit verschijnsel aan het becommentariëren is geslagen. Een van de successeries die Netflix afgelopen zomer uitbracht valt te zien als commentaar op de hele retrohype. Lekker meta: Stranger Things zelf is namelijk één grote, doelbewuste hommage aan de verdwenen magie van de jaren tachtig. Drie kinderen ontmoeten een meisje met bovennatuurlijke krachten waarna ze op zoek gaan naar hun vriend die in een andere dimensie gevangen wordt gehouden. Alleen al het plot is een knipoog naar klassiekers als The Goonies of E. T., maar de hele serie is een feest van herkenning voor hen die in dat tijdperk zijn opgegroeid.

South Park

Ook het afgelopen, twintigste seizoen van South Park neemt de nostalgische trend op de hak. De animatieserie met de grofgebekte Stan, Kyle en Cartman is de laatste jaren steeds meer van absurdistische komedie richting vlijmscherpe cultuursatire verschoven. In het afgelopen seizoen knoopte South Park de presidentsverkiezing van Donald Trump aan het succes van de Star Wars-reboot. Het betoog van de makers: het publiek wíl niet erkennen dat de nieuwe film The Force Awakens - in feite een moderne kopie van het origineel - eigenlijk niet zo sterk is. Want we willen met z'n allen nu eenmaal dat het nu net is als vroeger. Vandaar het fenomeen-Trump: Amerika wil maar wat graag iemand aan het roer die simpeler tijden belooft. Tijden waarin Amerika zogenaamd nog great was.

Zo bezien is populaire cultuur zeker de spiegel van de maatschappij, vindt mediawetenschapper Dan Hassler-Forest, verbonden aan de Universiteit Utrecht. Het gebrek aan oorspronkelijkheid hangt volgens hem samen met een verlangen naar overzichtelijker tijden. Maar hij wijst er op dat veel films waar nu op wordt teruggegrepen in hun tijd óók al dropen van de nostalgie.

"In films als Ghostbusters en Star Wars, uit het Reagan-tijdperk, wordt weer terug verlangd naar de periode van vóór de progressieve beweging van eind jaren zestig." Neem Grease of Back to the Future, met hun verheerlijking van de jaren vijftig, waarin je je toekomstig vrouw ontmoette op het schoolbal. "Allemaal films die gepaard gingen met een ruk naar rechts in het Amerikaanse politieke landschap."

Terugblikken is dus geenszins nieuw en filmmakers hebben al de neiging tot hergebruik sinds het begin van de filmindustrie. "In de jaren dertig al werden The Great Gatsby, Romeo & Julia of de Bijbel talloze malen verfilmd. Maar het is wel zo dat die recycletrend vandaag de dag nieuwe vormen aanneemt", zegt Hassler-Forest.

Dit komt door de opkomst van digitale media vanaf het begin van de 21ste eeuw. Kwaliteitstelevisie ging de speelfilm beconcurreren, zegt Hassler-Forest: "Ik doel op complexe, verhalende series die voor televisie of streaming-media worden gemaakt. Die hebben voor een groot deel de rol overgenomen van bioscoopproducties." Neem The Sopranos, Mad Men, The Wire. Betaalzenders als HBO kregen steeds grotere budgetten, en trokken filmacteurs en -regisseurs aan. Scriptschrijvers kregen de mogelijkheid literaire verhalen te bouwen zonder de beperkingen van bioscoopfilms.

En de filmindustrie reageert daar weer op. Hollywood zet in op datgene waarmee het zich nog wél kan onderscheiden: spektakel. Daarvoor zijn grotere budgetten nodig, wat weer leidt tot meer financieel risico. Dan is het veiliger om een bekend verhaal uit te melken dan om de gok te wagen met iets oorspronkelijks.

Nóg beter is het om in te zetten op iets dat nog jaren meekan. Harry Potter: negen films en de teller loopt nog. Een superheldenuniversum als dat van Marvel of DC Comics. Nog maar weer een uitbreiding op Lord of the Rings: vandaar dat de Hobbit, als boek weinig meer dan een addendum op Lord of the Rings-boeken, is uitgesmeerd over drie films. "Dat is de logica van de filmindustrie tegenwoordig. Daardoor is er minder plek voor producties met een gemiddeld budget en originele scripts", zegt Hassler-Forest.

Intussen beconcurreren streamingmedia als Netflix, Amazon en HBO elkaar óók met inmiddels wel heel veel series - de seriekijker raakt oververzadigd. "Ook bij die media merken ze dat je er met een nieuw concept niet komt." Maar met een bestaand merk, zoals Gilmore Girls, is het eenvoudig meteen een groot publiek binnen te harken: allemaal fans die al bekend zijn met de personages.

Voelen als toen

Zo bezien is de hang naar het verleden van de makers, de industrie, heel begripelijk. Maar zit het publiek daar eigenlijk op te wachten? Waarom gaan wij massaal naar de bioscoop voor een terugblik op onze jeugd?

Nu valt daar clichématige psychologie van de koude grond op los te laten: we leven in onzekere tijden, we zoeken naar houvast. Dergelijke houvast vinden we vervolgens in het verleden. In een film als Jurassic Park. We willen ons weer voelen zoals toen, toen we voor het eerst die dino's van het witte doek af zagen spatten en de wereld buiten de bioscoopzaal nog veilig en overzichtelijk was. Tenminste, in onze herinnering.

Maar volgens cultuurfilosoof Maarten Doorman gaat de verklaring voor onze van nostalgie doordrongen populaire cultuur dieper dan dat. Doorman betoogt in zijn boek 'De Romantische Orde' dat we nog altijd in de romantiek leven. "De romantiek als cultuurstroming en wereldbeeld komt in Europa op na de Franse Revolutie. Het was een radicale cultuuromslag die nog altijd doorwerkt in hoe we over het leven, kunst en identiteit denken. De drang naar authenticiteit is daarin heel belangrijk." Volgens Doorman onderscheidt onze cultuur zich in de behoefte aan authenticiteit van bijvoorbeeld die van China. "Daar vindt men het juist kunst dat je dingen heel goed kunt namaken."

Naast authenticiteit is nostalgie een vast element van de romantische cultuur, stelt de cultuurfilosoof. "Het dwepen met het verleden zit diep verankerd in het romantische gedachtengoed van Rousseau - vandaag de dag nog altijd één van de invloedrijkste filosofen."

Inmiddels zijn cultuurstromingen als popmuziek en film enorm vercommercialiseerd, ziet Doorman, en daarmee doortrapt in hoe ze inspelen op nostalgische gevoelens. "Neem popmuziek: waar je van houdt is nog altijd de muziek die je op vroege leeftijd hebt leren kennen. In de periode waarin je je persoonlijkheid ontwikkelt. Dergelijke muziek nestelt zich heel erg diep in de mens. Met films en verhalen werkt dat op een vergelijkbare manier. Dus wil je succes hebben als filmmaker, dan is het commercieel-psychologisch gezien handig dit gegeven te gebruiken."

Door de industrialisering van populaire cultuur is dat recyclen de laatste jaren alleen maar toegenomen, meent Doorman. Paradoxaal genoeg zelfs juist versterkt door de behoefte aan authenticiteit. "Want het verlangen naar authenticiteit zorgt voor gedweep met het verleden: een tijd die, tenminste in onze herinnering, nog authentiek was. Die tijd gaan we vervolgens proberen te imiteren. Alleen, wanneer dat gebeurt, wordt het resultaat juist kunstmatig." De cultuurfilosoof maakt een vergelijking met kamperen, dat in onze cultuur voortkomt uit het romantische verlangen naar de natuur. "Maar we gaan niet zomaar tussen de bomen liggen, nee, we nemen een lichtgewicht tentje en een comfortabel matje en een handig gasstelletje mee."

Zelden positief

Daarmee verklaart Doorman niet alleen waarom er in de populaire cultuur zo veelvuldig wordt teruggegrepen op het verleden, maar ook waarom remakes en spin-offs als Gilmore Girls of Fuller House zelden positief worden ontvangen. Want hoewel ze misschien veel kijkers trekken, blijven die kijkers zelden bevredigd achter. Het is altijd een gladdere afdruk dan het origineel, met per definitie nooit dezelfde magie. Daarom kán een vervolg op Star Wars a priori al niet tippen aan die ene film uit 1977.

Dus: niet alleen de industrie is verantwoordelijk voor de opgewarmde aftreksels die hij ons voorschotelt. Het zit ook in onszelf. Daarmee is meteen de hele motivatie voor het artikel dat u zojuist hebt gelezen te verklaren. De jeugdherinnering van ondergetekende is zélf zo'n voorbeeld van een hunkering naar een geïdealiseerd verleden. Zo'n hunkering zit ingebakken in ons cultureel DNA. En zo lang de romantische cultuurelementen en de geïnstitutionaliseerde filmindustrie overeind blijven, dendert de nostalgie-industrie voort. Wat nog wel even zal duren.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden