De noodlottige mix in Vivians hoofd

interview | Zusterliefde | 'Ze liep met danspassen', zo typeert haar moeder de sprankelende Vivian. Waarom pleegde ze dan toch zelfmoord? Haar zus, documentairemaakster Ingrid Kamerling (35), zocht het uit en maakte er een indringende film over.

Ze heeft blozende wangen en een sprankelende glimlach op één van haar laatste vakantiefoto's. Vivian (24) was mooi, vrolijk, energiek en stralend - dat laatste woord leek voor haar gemaakt.

Toch sprong ze op 3 september 2010 van een flat. Het was een daad die niemand verwacht had, een suïcide 'out of the blue'.

Hoe kon het gebeuren dat deze levenslustige jonge vrouw een eind aan haar leven maakte? Voor haar zus en documentairemaakster Ingrid Kamerling werd het een prangende vraag. "Het hield me de hele tijd bezig, het was als een film in mijn hoofd die telkens opnieuw werd afgespeeld."

Algauw besloot ze ook een echte film te maken over de laatste tijd van Vivian, met wie ze altijd een hechte band had gehad. Het eindresultaat, 'In het hoofd van mijn zusje', ging afgelopen weekend in première op het Nederlands Film Festival.

De grote vraag is : Waarom maakte Vivian er een eind aan? Kamerling wist dat het de laatste maanden niet goed met haar ging: Vivian piekerde veel, ze sliep slecht en was somber gestemd. Ze ging naar de huisarts voor slaappillen, voerde gesprekken met een psycholoog. Maar zelfdoding? "Daar heb ik nooit aan gedacht. Ik vond het niks voor haar."

Vijf jaar lang zocht Kamerling naar antwoorden: in Vivians aantekenschriftjes, sms'jes en e-mails, in gesprekken met haar vrienden, werkgever en therapeut. Dat leverde een portret op van een succesvolle studente die een paar weken na haar dood cum laude zou afstuderen in de psychologie. Tussendoor maakte ze reizen naar India, Zuid-Afrika en Namibië, was ze in opleiding bij een gerenommeerd consultancy-bureau en had ze veel vrienden en interesses.

"Ze liep met danspassen", zo typeert hun moeder haar. Volgens Vivians werkgever, de bekende consultant Salem Samhoud, had ze "een bijzondere levensenergie".

"Je had alles", zo vat Kamerling het leven van haar zusje samen. "Hoe kan het dat je dat niet zag?"

Vivians andere, kwetsbare kant maakt ze in de film voelbaar met impressionistische beelden: handen die rondtasten zonder ergens grip op te krijgen. Voortrazende treinen, begeleid door een snerpend geluid - Vivians hoofd op hol, haar gedachten die in kringetjes ronddraaien. "Ik ben bang om dingen te missen, om het verkeerde te kiezen", schreef ze kort voor haar dood. "Ik ben nooit tevreden, het is nooit genoeg." En ook: "Ik leg de lat heel hoog. Ik moet presteren."

Dáár wordt Vivians verhaal breder, zegt Kamerling tijdens een gesprek bij haar thuis in Amsterdam. Haar documentaire is ook een portret van een generatie twintigers die lijdt aan een quarterlife crisis of burn-out.

"In het jaar na haar dood ontmoette ik veel jonge mensen uit haar omgeving met wie het ook niet goed ging, die psychische klachten hadden of vastliepen. Zij leven allemaal nog, met Vivian was méér aan de hand: ze was ook erfelijk belast, psychische aandoeningen zitten in onze familie. Maar haar dood heeft ook een maatschappelijke kant."

Uitblinken

Kamerling doelt op de maakbare samenleving die aan jonge mensen hoge eisen stelt. Met name de hoogopgeleide twintigers voelen veel druk om de juiste studie te kiezen, zeker sinds de invoering van het leenstelsel en het bindend studieadvies. Ze moeten snelle carrièrestappen maken en uitblinken tussen al die leeftijdsgenoten die ook stages in het buitenland lopen en ook indrukwekkende bijbanen op hun cv zetten - terwijl ze van binnen zo onzeker en kwetsbaar zijn.

Ook haar zusje verkeerde in crisis, ook zij ging gebukt onder diepe twijfels en faalangst, denkt Kamerling. "Ze ging steeds erger piekeren toen ze een beslissing moest nemen over een tweede studie. Ze hád al een studie afgerond, dus hoe hoog is de nood, het klinkt als een luxeprobleem. Maar ook luxeproblemen kunnen ernstig zijn en heel groot worden in een depressief hoofd, dat heb ik wel geleerd."

Uiteindelijk blijkt er ook bij Vivian niet één oorzaak aan te wijzen. Zelfdoding is altijd het gevolg van een mix van factoren, leerde Kamerling van een psychiater. "Ze was ambitieus, wilskrachtig, succesvol. Ze had de eigenschappen om goed mee te komen in de maatschappij: spontaan, enthousiast, vrolijk, een doorzetter, intelligent. Maar tegelijkertijd was ze te perfectionistisch en te kwetsbaar om dat goed vol te houden."

Vlak voor haar dood begreep Vivian bovendien dat ze toch geen contract zou krijgen bij het consultancybureau; met haar sombere uitstraling van de laatste maanden was die kans verkeken. "Hoe erg is dat, als je zo'n baan niet krijgt? Maar als je slecht in je vel zit en niet slaapt, kan het heel groot worden in je hoofd. Het was een noodlottige mix."

Die bracht Kamerling tot het inzicht "dat het gevaarlijk is om succes al te veel aan jezelf toe te schrijven. Want als je faalt, ligt het ook aan jou. Dat de maatschappij zo individueel is dat je continu met jezelf bezig bent, dat het gaat om jóúw ontwikkeling, om jouw eigen maakbaarheid. Dat is toch niet gezond. Het is gezonder om af en toe te kijken hoe het met de ander gaat."

Daarmee spreekt Kamerling ook zichzelf toe als jonge vrouw (ze is vijf jaar ouder dan Vivian) die het óók heel druk had met zichzelf. In de periode waarin Vivian razendsnel, in drie maanden tijd, afgleed in een mogelijk ernstige depressie, was Kamerling net met een nieuwe baan bij de radio begonnen. "Ik heb niet genoeg gedaan", zegt ze in de film. "Ik heb niet genoeg bij je stil gestaan. Ik had zorgzamer kunnen zijn."

Schuldgevoel

Denkt ze dat nog steeds, ook nu haar film is afgerond? Voelt ze zich nog altijd schuldig over de zelfdoding van haar zus - een gevoel dat ze met veel nabestaanden zal delen? Ze had haar zus elke dag moeten bellen, zegt Kamerling. Als ze het over zou mogen doen, had ze dát graag gedaan. Maar: "Ik wist het niet. Er was geen aanleiding om te denken dat het zó mis met haar kon gaan."

Ze hoopt dat anderen van Vivians verhaal kunnen leren: vrienden, familie en hulpverleners van wanhopige jonge mensen. In elk geval deze les: dat je van buiten niet kunt zien hoe ellendig iemand zich voelt, hoe zwart en leeg zijn binnenwereld is. Aan de ogenschijnlijk stralende Vivian was ook niet af te lezen dat zij suïcidaal was, dat wist ze behendig te maskeren.

"Je denkt dat mensen die suïcide plegen helemaal de weg kwijt zijn, dat er geen gesprek met ze te voeren is. Maar je moet juist ook kijken naar mensen die een heel helder verhaal hebben. Met hen kan het net zo goed slecht aflopen, ook al denk je: die heeft zichzelf helemaal onder controle."

'In het hoofd van mijn zusje' beschouwt ze als "een daad van liefde". "Het is een daad van liefde om je zo in een dierbare te verdiepen. Zij was voor mij absoluut de moeite waard om jaren aan te besteden." Het heeft Kamerling ook geholpen bij haar eigen rouwverwerking: "De eerste twee jaar hing er altijd een soort zwaarte boven me, een nare, zware wolk die, dacht ik, nooit meer zou verdwijnen. Nu is die toch weggetrokken, al mis ik Vivian nog steeds en komt het verdriet soms zó weer op."

Wat zou haar zus van haar film hebben gevonden? "Ik denk dat ze het jammer vindt dat het een zware film is geworden. Dat paste niet bij haar. Maar ik zou niet weten hoe ik 'm lichter had moeten maken."

'In het hoofd van mijn zusje' wordt vertoond in de Gouden Kalf-competitie van het Nederlands Film Festival. Vandaag is er na afloop een debat over suïcidepreventie, 15.30-17.30 uur, Louis Hartloopercomplex, Tolsteegbrug 1, Utrecht.

undefined

Nauwe band

De zusjes Kamerling hadden een nauwe band, zo blijkt uit 'In het hoofd van mijn zusje'. Daarin vertelt Ingrid dat de zelfdoding van haar vijf jaar jongere zus heel dichtbij komt. "Ik betrek het ook op mezelf. We leken heel veel op elkaar." In de film is soms niet duidelijk wie er spreekt en van wie de blonde krullen zijn. In het begin was Ingrid bang dat zij misschien ook suïcidale gedachtes zou krijgen, maar dat is niet gebeurd.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden