De Nijl maakt het leven

Abraham Kuyper begon in 1905 een lange reis om de Middellandse Zee. Historicus George Harinck reist hem na, voor de Ikon-tv en voor deze krant. Hij ontdekt dat culturen en religies nog evenzeer botsen als toen. Aflevering 5: via Egypte naar Soedan.

Kuyper beklemtoont het contrast tussen Afrika als het minst bedeelde continent en het gezegende land Egypte daarbinnen, rijk dankzij het water en de inspiratie van de Nijl. Kuyper maakte een heel nummer van de grote betekenis van de Nijl. Zou de afwatering op het Afrikaanse continent iets anders gelopen hebben, dan hadden we volgens hem nooit van Egyptische farao's en piramiden gehoord.

Geografisch zorgt de Nijl voor een smalle maar zeer vruchtbare strook grond die meerdere oogsten per jaar oplevert, en een delta die in contrast staat met de strakke kustlijn van elders in Afrika. Kuypers argument dat de Nijl het unieke Egypte heeft gevormd, is een staaltje van zijn gewoonte om een cultuur vanuit een enkelvoudig principe te analyseren.

De Nijl met zijn onregelmatige maar grote niveauverschillen dwong de Egyptenaar zijn intelligentie te gebruiken en te rekenen, zegt hij. Die dwong hem ook samen te werken en een staat in te richten die dit desnoods kon afdwingen. De Nijl was ook raadselachtig in zwelling en inzinking, zijn oorsprong geheimzinnig en zijn water leven brengend; dit stimuleerde de religieuze zin. En de spiegeling van het water voedde de zin voor kunst.

Zou het waar zijn? De vloeiing van de Nijl is inmiddels bedwongen, zijn oorsprong ontsluierd, maar de inspiratie die de Nijl aan dit land gaf imponeert nog steeds.

undefined

Dreiging

Er heeft een grootse cultuur gebloeid langs de Nijl, maar dat is voltooid verleden tijd. De actualiteit is dat je in Egypte niet aan vroeger moet vasthouden, maar bij elke regimewisseling de bordjes moet verhangen. In de buurt van Minya in Midden-Egypte lukte dat laatste niet iedereen op tijd en dreigt nu de dood: ruim vijfhonderd vermeende leden van de tot juli 2013 heersende Moslimbroederschap zijn er opgesloten en veroordeeld tot de strop. Dat het hier mogelijk om een dolgedraaide of wraakzuchtige rechter gaat, maakt de werkelijkheid niet minder dramatisch.

Er ligt een algehele dreiging over het leven hier. We rijden door de stad, onder begeleiding van een politiewagen met agenten met AK-47's en andere wapens los om de schouder of in de zak, om op de door ons van tevoren schriftelijk opgegeven plaatsen te filmen. Onze verschijning met politie om ons heen leidt echter tot onrust. Dat maakt het voor ons gemakkelijker om de agenten te verzoeken naar het plaatsje Matai te rijden - dat niet op het ingediende lijstje met filmlocaties stond, maar dat ons eigenlijke doel is. Daar zijn namelijk die vijfhonderd mannen gearresteerd, en om die reden zouden we nooit officiële toestemming hebben gekregen erheen te gaan.

De agenten gaan op eigen houtje akkoord met ons verzoek en begeleiden ons naar Matai, een uurtje rijden.

Het is het rommeligste en slonzigste stadje dat ik gezien heb op de reis: ongeplaveid, vies, chaotisch. Voor het kantoor van de advocaten, die namens de veroordeelden in beroep zijn gegaan tegen het vonnis, staan de snel opgetrommelde familieleden in de rij om ons een voor een hun trieste verhaal te doen over hun veroordeelde vader, zoon of echtgenoot. Volledig gesluierde vrouwen, oude mannen, boze broers of oma's: ze zeggen allemaal dat de aanklacht niet klopt, hun familielid is geen lid van de Moslimbroederschap.

Er worden door niemand verantwoordelijken genoemd, misschien uit angst, maar ook omdat deze moslims zich onderwerpen: Allah regeert, is het refrein in hun litanie; als hij dit wil, dan zal het goed zijn. Hoe ze zonder man aan eten moeten komen, weten ze niet, de toekomst is zwart. Ze hebben een advocaat in de arm genomen, maar het geheel van de serie interviews die we afnemen, biedt de indruk van een beklemmende berusting.

De eens zo inspirerende Nijl lijkt hier ver weg. Hoort die berusting bij Afrika? Ik vraag het me af als we bij Luxor, verderop langs de Nijl, de Ammon-tempel te Karnak zien. De schaal van het tempelcomplex is kolossaal. Waarom? Zijn de goden zo groots, of moeten wij zo nietig schijnen?

Kuyper wist een ander antwoord te bedenken: de smalle strook groen tussen Nijl en woestijn gaf iets instabiels aan deze cultuur, evenals de vluchtigheid van het water dat de grond bevruchtte, of het zand dat in telkens andere vormen verwaaide in de woestijn. Er was geen vast punt. De kolos moest zo groot zijn om tegenwicht te bieden aan de vliedende omgeving.

Zou het zo zijn? Het is in elk geval leuk bedacht, met Kuyper verveel je je niet.

undefined

Khartoem

We zakken de Nijl verder af, per trein Soedan in. Anders dan ik had verwacht, vind ik in de hoofdstad Khartoem levendige mensen en zelfbewustzijn. Hier heerst de sharia, maar de berusting van Midden-Egypte ligt bij de mooie, rijzige Soedanezen niet op het gezicht. Wij willen de advocaat interviewen van Meriam Ibrahim, de vrouw die er in deze stad van beschuldigd werd christen te zijn geworden en die ter dood werd veroordeeld, maar via de Amerikaanse ambassade ontkwam naar de Verenigde Staten. Je mag hier christen zijn, maar geen christen worden.

Onze fixer lacht vriendelijk als we hem het interviewverzoek doen, maar zegt dat dit heel moeilijk is. Hij overlegt met de autoriteiten en de volgende dag luidt het antwoord: nee. Maar we hebben het telefoonnummer van de advocaat en bellen hem zelf. Hij zegt een interview toe. Is dat niet gevaarlijk voor hem? Nee hoor, zegt hij, gevaarlijk is het alleen voor jullie, mij doen ze niets. We slikken even, maar zetten door.

Het interview kan niet buiten ons kleine hotel plaatsvinden, omdat bij de ingang vermoedelijk iemand zit die al onze gangen rapporteert aan de veiligheidsdienst. De 73-jarige advocaat Nabil Abid Abdalla is echter bereid naar ons hotel te komen. Maar onze fixer mag hem niet zien; die vragen we wat later te komen. We wachten de advocaat in het hotel op, stilletjes, want ook de hoteleigenaar mag niets weten - die zou anders in problemen kunnen komen.

In het interview legt de advocaat uit dat de sharia niet de wet van een land kan zijn. In de eerste plaats omdat een wet toetsbaar en veranderbaar moet zijn, en dat is in principe onmogelijk met een wet van God. In de tweede plaats omdat er geen eenduidigheid is over wat de sharia is. En in de derde plaats omdat formuleringen in de sharia - zoals de eis van decente kleding - niet juridisch zijn geformuleerd en daardoor te veel ruimte voor interpretatie laten. Hij noemt Ibrahim heel moedig omdat zij niet heeft toegegeven in deze zaak.

Hij is zelf evangelisch christen, Soedanees van geboorte en heeft hoop voor de toekomst. Hij heeft nooit overwogen het land te verlaten. Hij heeft geduld. De ontwikkeling van dictatoriaal naar autocratisch bestuur is tenslotte gekomen. Dat ging langzaam, maar een snelle revolutie zou de toestand hebben verergerd. Deze man is niet berustend, maar vooral genuanceerd. Christenen hebben het lastig op het ogenblik, erkent hij, maar je kunt ook weer niet zeggen dat de regering als geheel tegen christenen is. President Bashir staat zelf ook onder druk. Het zijn onderdelen van het regeringsapparaat die de druk op christenen nastreven, maar het is zeker niet massief. Je kunt niet zeggen dat het een trend is de christenen het leven moeilijk te maken. In de huidige verhoudingen binnen de regering is het wel zo, maar dat kan weer veranderen.

Het volk denkt in elk geval anders dan de overheid. De advocaat houdt zich aan het recht en hij is ervan overtuigd dat dit ook in het overheidsapparaat weerklank vindt. Hij is een man gewend te leven onder een dwingend regime, is niet bang, volgt zijn eigen koers en heeft hoop.

Zo kalm als de Nijl langs Khartoem stroomt, zo kalm wandelt hij het hotel weer uit, ruim voor onze lokale hulp arriveert. De Nijl preekt geen berusting, maar inspireert nog steeds.

De achtdelige Ikon-serie 'Om de Oude Wereldzee' wordt op zondagavond uitgezonden op NPO 2. Voorafgaand aan elke uitzending publiceert Trouw in de Verdieping een artikel van historicus George Harinck.

Piramide van Meroë in Soedan (boven) en straatbeeld van de hoofdstad Khartoem. Rechtsonder: Luxor, zoals het in Kuypers tijd op een ansichtkaart stond.

Volgens Kuyper moest de kolos zo groot zijn om tegenwicht te bieden aan de vliedende omgeving

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden