De nieuwe zijderoute is de graadmeter van China's ambities

Een trotse adelaar markeert de grens tussen Kazachstan en China, in China's 'verre westen'. Beeld REUTERS

Met de Nieuwe Zijderoute werkt China aan een uitgebreid netwerk van handelswegen richting Europa. Kazachstan ziet gouden kansen. Althans, de regering van Kazachstan.

Toen ik hier drie jaar geleden kwam werken, was het nog helemaal leeg", zegt de Kazachse communicatiemedewerker Ravil Budukar, terwijl hij om zich heen kijkt in de International Center for Boundary Cooperation, een Chinees-Kazachse handelszone op de grens van beide landen. Buiten de hekken met prikkeldraad die de zone omringen, zie je bergen met sneeuw op de toppen. Niet ver hier vandaan ligt de Euraziatische 'pool van onbereikbaarheid', het punt op het continent dat het verst van een oceaan verwijderd ligt.

Al in de Tang-dynastie werd er in dit afgelegen grensgebied internationale handel gedreven. Maar pas nu wordt Khorgos, de grenspost waar de handelszone omheen is gebouwd, een stad die migranten uit heel China aantrekt. De Chinese overheid ziet Khorgos als deel van haar Nieuwe Zijderoute, een netwerk van logistieke routes richting Europa waarin Centraal-Azië een belangrijke positie heeft. Een grootschalige 'drooghaven', waar vrachtcontainers van Chinese treinen op wagons met een Russische spoorwijdte worden overgezet, ligt net over de grens aan Kazachse zijde.

Khorgos Beeld Trouw

Plekken als Khorgos zijn een graadmeter van China's ambities, die zich uitstrekken tot 'vergeten' gebieden wereldwijd en in hoog tempo nieuwe verbindingen - economisch, politiek, cultureel - tot stand brengen. Maar aan de grens met Kazachstan wordt ook duidelijk dat, in haar internationale plannen, Peking niet alles onder controle heeft. Een wankele reputatie en tegenstrijdige belangen tussen economie en veiligheid zitten in de weg.

Leeg

Zo staat aan de Kazachse kant van de zone, inmiddels volgebouwd met duty-free winkelcentra, een derde van de winkelruimte nog altijd leeg, legt Budukar uit. Het is een getal dat de Chinese staatsmedia niet noemen in hun juichende verslaggeving. Ook begint Khorgos sporen van een belastingparadijs te vertonen. Volgens onderzoek van persbureau Reuters registreerde vorig jaar ten minste de helft van de 2400 bedrijven zich in de stad voor de belastingvoordelen, zonder plannen om zich in Khorgos te vestigen.

Toch zijn bezoekers tevreden. Ze lopen heen en weer over de grenslijn door het midden van de zone. Aan de Chinese kant klinkt het volkslied van dat land, in het Kazachse gedeelte luide westerse popmuziek. "China is erg ontwikkeld. Zoveel hoge gebouwen", zegt Danagul Aytbaeva (19), een Kazachse studente die in Khorgos graag kleding koopt. Spullen zijn er tot wel drie keer zo goedkoop als thuis en er is meer keus.

Mannen laden een truck uit aan de Kazachse kant van de International Center for Boundary Cooperation in Khorgos, op de grens van China en Kazachstan. Beeld REUTERS

Zelfs een naar Chinese maatstaven erg kleine stad als Khorgos telt meer nieuwgebouwde flatgebouwen dan Almaty, de voormalige Kazachse hoofdstad driehonderd kilometer verderop. (Ter vergelijking: de Chinese hoofdstad Peking ligt 3800 kilometer de andere kant op.) Aan het eind van de middag steken Kazachse bezoekers met afgeladen winkelkarretjes vol bedlinnen, keukengerei en kinderspeelgoed de grens weer over.

Zo positief zijn niet alle Kazachen over China. China's economische invloed groeit in het land, dat dit jaar 25 jaar onafhankelijkheid viert. Twintig procent van Kazachstans olie is nu in Chinese handen, en het aantal Chinese immigranten neemt toe. Dat maakt bezorgd. "Er is een gat tussen hoe de politieke en economische elite China ziet en het gewone volk. Vooral de elites zijn enthousiast over de hechtere samenwerking met China", aldus Nargis Kassenova, professor internationale relaties aan de KIMEP-universiteit in de Kazachse hoofdstad Astana. Vorig jaar braken er grootschalige protesten uit in reactie op een voorstel om buitenlanders voor langere tijd landbouwgrond te laten huren, iets wat nu niet mag.

Droom

Kazachstans regering, op zoek naar economische kansen, grijpt China's Nieuwe Zijderoute echter met beide handen aan. Het was niet toevallig, aldus Kassenova, dat de Chinese president Xi Jinping in 2013 Kazachstan koos om het initiatief voor het eerst te noemen. Laatst was Xi er voor de derde keer sinds hij president werd, en sprak hij van de 'gedeelde droom' die beide landen verbindt. Inmiddels moet het land oppassen niet te afhankelijk van China te worden, al was het maar om de balans met Rusland, nog altijd de belangrijkste economische partner en de leider binnen de Euraziatische Economische Zone waar Kazachstan lid van is, niet te verstoren. Tot nu toe lukt dat, zegt Kassenova, omdat ook Rusland officieel steun betuigt aan China's Nieuwe Zijderoute.

Om zijn imago te verbeteren deelt China in Kazachstan studiebeurzen uit. Ook openen er Confucius-instituten die het goed doen. In Almaty steeg het aantal studenten van veertig bij haar opening in 2008 tot meer dan duizend per jaar. De 21-jarige Kazachse Adi Adlet komt net terug van een jaar in Nanjing, waar hij op kosten van de Chinese overheid Mandarijn leerde en bijverdiende als model. Hij had een goede tijd, maar ook moeite met de culturele verschillen. "Zo is het hier nu. Je hebt Chinees nodig voor een goede baan, maar dat betekent niet dat je elkaar begrijpt."

Ook dat is merkbaar in de internationale handelszone, waar Chinese verkopers hun Kazachse collega's als 'lui' beschrijven en er, ondanks het momentum van de Nieuwe Zijderoute, aan beide kanten voortdurend beperkingen worden ingesteld. Zo nam het aantal toeristen dit jaar af na verscherpte anti-terrorisme-veiligheidscontroles aan de Chinese grens, en mogen individuele handelaren slechts voor 8000 yuan (zo'n 1140 euro) aan goederen Kazachstan in brengen. Voor de Chinese gelukzoekers die, aangemoedigd door de overheid, naar China's verre westen kwamen, gaan de zaken steeds minder. "We kijken het nog een jaar aan", zegt Hu Lanlan (26), een handelaar in keukengerei die drie jaar geleden vanuit China's noordoosten naar Khorgos kwam.

Beter gaat het met de Khorgos Gateway, de binnenlandse haven waar vrachttreinen vanuit China worden overgeladen. Dit jaar worden daar 100.000 TEU's, een standaardmaat voor een container, vervoerd richting andere Centraal-Aziatische landen, maar ook naar Iran en Europa. In 2020 moeten dat er vijf keer zoveel zijn. Onder meer Hewlett-Packard en het Taiwanese Foxconn maken gebruik van de nieuwe logistieke optie, die China de laatste jaren in snel tempo uitbreidt. Inmiddels verbinden vrachttreinen 27 steden in China met 11 Europese steden.

Omweg

Vervoer via de treinen duurt een kleine twee weken - sneller dan per boot, maar ook drie keer zo duur. "Richting Europa is het vooral een goede optie voor producten met een hoge waarde, zoals laptops," zegt Khorgos Gateway's hoofd van de commerciële afdeling, Asset Seisenbek. Binnen Centraal-Azië kunnen goederen sneller verspreid worden nu ze rechtstreeks vanuit China kunnen komen. Tot nu toe maken Chinese producten bestemd voor Centraal-Azië vaak een enorme omweg - eerst met de boot om India heen naar Dubai, om vervolgens via Noord-Europa en Rusland gedistribueerd te worden. "Maar natuurlijk blijft zeetransport goedkoper. We zijn een alternatief, dat nu aantrekkelijker wordt, onder meer door politieke ondersteuning."

Met de toename in samenwerking groeit de vraag naar tussenpersonen. Voor student Ma Zhiyuan, een lid van de Kazachse etnische minderheid in China en vloeiend in beide talen, is het een gouden kans. Ma komt van net over de grens in het Chinese Xinjiang, maar studeert in het Kazachse Almaty. Informatiewetenschappen, maar na de zomer stapt hij over naar sinologie. "Door de Nieuwe Zijderoute is er nu zoveel te doen. Daar moet ik wat mee."

De 20-jarige Ma begeleidt door het hele land Chinese delegaties die willen investeren in Kazachstan, nu er vanuit de Chinese regering groen licht is voor buitenlandse investeringen die verbonden kunnen worden aan de Nieuwe Zijderoute, een breed begrip dat vrijwel alle buitenlandse samenwerking in de regio kan behelsen. "Handel was hier eerlijk gezegd altijd al. Maar nu komen er bedrijven uit heel China hierheen om rond te kijken. Kazachstan is heel belangrijk in de plannen", zegt de ondernemende student trots.

Wegwerkzaamheden langs de Nieuwe Zijderoute. Beeld Hollandse Hoogte / Cosmos Photo

Als etnische Kazach is Ma goed gepositioneerd voor dit werk. Hetzelfde geldt voor de Oeigoeren, een andere moslimminderheid die historisch een belangrijk deel van de grenshandel voor haar rekening nam. Toch valt er voor deze etnische minderheden relatief weinig voordeel te behalen aan de ambitieuze plannen voor de regio. Uit angst voor internationaal terrorisme en - in het geval van de Oeigoeren - separatisme, laat China hen juist minder vaak de grens oversteken. Ook binnen de internationale handelszone vinden zij moeilijk werk. De beste kansen lijken weggelegd voor Han-Chinezen uit andere delen van China.

Zo gaat het vaker. Of het nu gaat om het dunbevolkte Chinese westen, of de Centraal-Aziatische landen aan de overkant van de grens, in dit gebied zijn zaken als etnische diversiteit en lokale culturele kennis steeds vaker ondergeschikt aan de veiligheidsbelangen van Peking. Ondertussen groeit de aanwezigheid van Chinese bedrijven en migranten zichtbaar. Over de toenemende invloed van Peking op de machtsbalans in Centraal-Azië wordt ook in Europa en Amerika nagedacht, aldus professor Kassenova. "Ze hebben daar nu door dat dit gaande is. Maar ze weten nog niet hoe erop te reageren."

Student Ma reist deze zomer voor het eerst door China heen, onder meer naar bekende steden Shanghai en Nanjing. "Mijn klanten vragen altijd of ik daar ben geweest, dus ik moet nu eens gaan kijken. Anders voel ik me geen echte Chinees."

Kazachstan gaat 'De weg van het licht'

Chinese president Xi Jinpings 'Nieuwe Zijderoute'-initiatief, een verzamelnaam voor een netwerk aan handelswegen over zee en land dat de afzwakkende Chinese economie een impuls moet geven, wint langzaam aan naamsbekendheid. Maar ook Kazachstan is op zoek naar een nieuw groeimodel. Het land, nu voor de helft van haar inkomen afhankelijk van olie, formuleerde in 2014 een strategie met de naam 'De weg van het licht'. 

Volgens president Nazarbayev, aan de macht sinds Kazachstan in 1991 onafhankelijk werd, moet Kazachstan minder afhankelijk worden van de fluctuerende olieprijs en meer investeren in infrastructuur en logistiek. Ook groene energie, het thema van de Expo die hoofdstad Astana deze zomer organiseert, is deel van de nieuwe weg, die wonderwel aansluit bij de in 2013 door China geformuleerde Nieuwe Zijderoute-plannen.

China's belangen in Centraal-Azië

China is bezig zijn aanwezigheid in Centraal-Azie uit te breiden. Vooral natuurlijke hulpstoffen, interessant voor China's energietoevoer, uit de vijf voormalige Sovjet-republieken staan centraal. Zo werden er de laatste jaren verschillende nieuwe pijpleidingen en andere logistieke verbindingen richting China aangelegd, waaronder een van de langste oliepijplijnen ter wereld die loopt tussen de Kaspische Zee en Xinjiang. Ook investeren Chinese bedrijven in bestaande verbindingen en olievelden.

Als de huidige trend doorzet, gaat volgens het Internationaal Energie Agentschap in 2020 de helft van alle gas en olie uit de regio richting China. Dat is een historische omwenteling: eerder exporteerde Centraal-Azië haar fossiele brandstoffen vooral richting Rusland en Europa.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden