De nieuwe vrienden van de remonstranten

religiecampagne | De Remonstrantse Broederschap groeit opeens weer, na jarenlange krimp. Met dank aan een reclamebureau, een glossy, radiospotjes en, o ja, de NS.

Michel Dickhoff uit Utrecht was, zo vertelt hij, 'op zoek naar een beetje zingeving'. Daarom begon hij een zoektocht naar een geschikte kerk. Alleen, waar begin je als niemand die je kent iets met religie heeft? En, welke kerk kies je als je homo bent? Er zijn er immers zat die daar moeite mee hebben.

Met deze kwesties in zijn hoofd zat de 41-jarige Dickhoff, werkzaam in de thuiszorg, ruim een jaar geleden voor zijn computerscherm. "Toen ben ik letterlijk gaan googelen op homovriendelijke kerk", vertelt hij. Meteen de eerste treffer ('Mijn God trouwt homo's - dé kerk die opkomt voor homo's') klikte hij aan. Het was de website van de remonstranten, een klein en vrijzinnig kerkgenootschap."Ik had er nooit van gehoord. In een dolle bui ben ik naar hun kerk gegaan. Als het niets is, dan ga ik niet weer, redeneerde ik."

De ontvangst was prettig, de sfeer in het historische kerkje aan een Utrechtse singel erg goed. Toen Dickhoff kort daarop een reclameposter zag met de tekst dat de remonstrantse God ook homo's trouwt, wist hij het zeker: "Hier hoor ik thuis." Afgelopen Pinksteren werd Dickhoff lid van de remonstrantse gemeente in zijn woonplaats Utrecht.

Michel Dickhoff is een van de honderden nieuwe leden van de Remonstrantse Broederschap. Er is iets bijzonders aan de hand met deze piepkleine geloofsgemeenschap (vijfduizend leden). Jarenlang leek de definitieve ondergang onafwendbaar. Geen mens kende het, de kerkgangers werden steeds ouder, de kerkbanken raakten leeg, nieuwe aanwas bleef uit. Nog steeds is de gemiddelde bezoeker grijs. Maar een wonder lijkt geschied. Sinds een paar jaar is de krimp - soms wel driehonderd per jaar, op een totaal van vijfduizend - gestopt. Hier en daar is zelfs sprake van voorzichtige groei.

"De remonstranten zijn niet langer een sterfhuis", zegt Tom Mikkers, die vandaag in Utrecht afscheid neemt als landelijk secretaris van de remonstranten. In het landelijk bureau, een historisch pand aan een Utrechtse gracht, vertelt Mikkers hoe hij er met hulp van onder meer twee reclamebureaus in slaagde om het zieltogende kerkje weer kleur op de wangen te geven. Dat er iets moest gebeurden toen hij aantrad in 2008 was overduidelijk. "Van de 20.000 remonstranten in 1970, waren er nog een 6000 over."

Glossy

De keus voor Tom Mikkers bleek een gouden greep. Hij ontpopte zich van meet af aan als een man met een fijne neus voor publiciteit, een eigenschap die tamelijk zeldzaam is in gelovig Nederland. Geen idee zo gek of de vrijzinnige theoloog probeerde het. Keer op keer haalde hij er de media mee. Zo bedacht hij de eenmalige glossy Arminius, waarvan de eerste oplage van 12.000 stuks in een mum van tijd was uitverkocht. "Een glimmend tijdschrift uit de wereld van bling-bling associëren mensen niet met de soberheid van een kerk", zegt Mikkers.

Op dat pad ging hij verder. Toen filmregisseur Paul Verhoeven een Jezusboek schreef, organiseerde hij een debat. Daarna kwam er een songfestivalkerkdienst. Nog weer later maakte zangeres Karin Bloemen een cd met geestelijke liederen. Wat opvalt aan alle initiatieven is dat traditionele geloofsonderwerpen ver weg zijn. Een bewuste strategie. Mikkers: "Als je over Jezus begint anno nu, gaan de luiken dicht."

Op zich was het allemaal succesvol: de evenementen trokken publiek, de kranten schreven een stukje. "Maar mijn hoop dat mensen hierdoor vaker de weg naar de kerk zouden vinden, kwam niet uit", zegt Mikkers. Daarop besloot hij een reclamebureau in de hand te nemen. In zee gaan met professionele reclamemakers is in de kerkelijke wereld een riskante onderneming. "Daar wordt nog op neer gekeken. Je kunt je de hele riedel aan kritiek wel voorstellen: het zou oppervlakkig zijn en ten koste gaan van de inhoud."

Mikkers zette door. In 2014 lanceerde hij samen met het reclamebureau Publicis (bekend van de campagnes tegen spierziekte ALS) de campagne 'Remonstranten. Geloof begint bij jou'. De doelgroep: mensen tussen de 40 en 60, hoger opgeleid, interesse in zingeving en met een kerkelijke biografie.

NS-posters

Een prominente plaats in de campagne was voor posters op treinstations. Dat de NS de posters met teksten als 'Mijn God trouwt ook homo's' en 'Mijn God laat me zelf denken' aanvankelijk weigerden als 'niet neutraal', bleek achteraf de naamsbekendheid alleen nog maar te vergroten. De weigering leidde tot een kortstondige mediahype, niet in de laatste plaats dankzij Mikkers fanatieke getwitter over het onderwerp. Mikkers, lachend: "Achteraf gezien hebben de NS ons natuurlijk erg geholpen."

Begin dit jaar bedachten ze weer iets nieuws: radioreclame. Met spotjes, een noviteit in de Nederlandse kerkgeschiedenis, maakten de vrijzinnigen reclame voor de kerkdienst de zondag erop. In een van de reclames was de stem van de Rotterdamse predikant Tjaard Barnard te horen. In de twintig seconden die het spotje duurde vertelde Barnard over het thema van zijn preek. 'Schiep God de oerknal of hebben we zelf God geschapen?', zei hij. Het miste zijn effect niet. "Er zaten de zondag erop opeens 150 mensen in de kerk, waar er normaal 75 komen", zegt Barnard.

Sinds het reclamegeweld stromen de nieuwe leden ('vrienden', heten ze bij de remonstranten) binnen in Barnards Rotterdamse kerk. Het aantal nieuwe leden houdt gelijke tred met het aantal mensen dat verdwijnt - iets wat vooral door overlijden gebeurt. "Dat er geen krimp meer is, is al een hele prestatie als je kijkt naar de hoge gemiddelde leeftijd van onze leden." Het is een beeld dat in heel Nederland te zien is. Mikkers. "Een weekje radio en je hebt er zo weer tientallen mensen bij."

Volgens Barnard, tevens rector van het Remonstrants Seminarium aan de VU, hebben de remonstranten onder het bewind van Mikkers 'een beweging naar buiten' gemaakt. Een breuk met de traditie. "Remonstranten winnen van oudsher geen zieltjes. Er is altijd een soort vrijzinnige twijfel of dat wel nodig is. Lange tijd was er de hoop dat kwaliteit zichzelf wel bewijst."

Spijtoptanten zijn er ook. Een van hen is de 58-jarige Paul Brussee uit Alkmaar. Toen hij anderhalf geleden de posters van de remonstranten zag, was zijn nieuwsgierigheid gewekt. Hij besloot na dertig jaar weer een kerkdienst te bezoeken. Jaren geleden had hij zich laten uitschrijven omdat hij - zoon van een strikt gereformeerde dominee - 'verdronk' in alle dogma's. Een verademing. "In de preek hoorde ik geen stelligheden. De predikant liet ons zelf denken", schreef hij naderhand op in het maandblad van de remonstranten.

Inmiddels is Brussee alweer lid-af.

"Ik ging er helemaal voor, ben een jaartje lid geweest, maar ik voel niets meer bij 'God'. Ik weet: bij de remonstranten kan dat, maar voor mij is dat nog wel een dingetje." Toch leverde het hem iets op, de korte flirt. Want anders dan dertig jaar geleden, was het dit keer een afscheid zonder wrok. "Ik heb er mensen ontmoet die heel wat vrijer in het geloof staan dan vroeger bij mij thuis. Had ik dat toen ook maar gehad. Dat je weggaat uit hun kerk, daar doen ze dan ook helemaal niet lullig over."

FC Utrecht

Michel Dickhoff voelt zich thuis in zijn nieuwe kerk in Utrecht. Hij bezoekt bijna elke week wel een kerkdienst. "Het wordt van lieverlee meer." Het vertellen aan familie en vrienden voelde bijna als een coming-out, vertelt Dickhoff. "Ik kom uit een arbeidsmilieu waar niet gesproken wordt over dit soort zaken. Ik dacht: straks denken ze dat ik ze wil bekeren. Want wie weet nou wat de remonstranten zijn en waar ze voor staan? De mensen die ik ken in ieder geval niet."

Gelukkig kreeg hij geen negatieve reacties. Ook van zijn voetbalmaten kreeg hij geen rotopmerkingen. Dickhoff is ook fanatiek supporter van FC Utrecht. "Geen mensen met wie je zomaar over je geloof praat. Sommigen vinden het wel een beetje apart dat ik 's ochtends in de kerk zit en 's middags heftig doe op de tribune."

'Geloof begint bij jou', de in het oog springende postercampagne van de remonstranten.

Progressief en vrijzinnig

Zo'n vierhonderd jaar geleden werden de remonstranten uit de kerk gegooid en verboden. Hun geloof in de vrije wil was iets wat indruiste tegen de calvinistische kerkleer. Pas in 1795, in de Franse tijd, werden ze erkend. De Remonstrantse Broederschap ziet zich graag als het kleine, eigenwijze zusje van de grote protestantse kerk. Remonstranten staan bekend als progressief en vrijzinnig. Ze liepen voorop bij het toelaten van vrouwen in het ambt van predikant. In 1986 waren ze wereldnieuws toen ze als eerste kerk het huwelijk openstelden voor paren van hetzelfde geslacht, eerder dan in Nederland voor de wet mogelijk was.

De remonstranten reserveren in totaal 300.000 euro per jaar voor de reclamecampagnes. Zo'n 100.000 euro gaat op aan personeelskosten, de overige 200.000 euro gaat naar advertenties, posters en reclamespotjes. Het geld is voornamelijk afkomstig uit legaten. Afgelopen jaar kwamen er zo'n driehonderd leden bij. Daarmee kost een nieuw lid zo'n 1000 euro. Tom Mikkers: "Soms hoor ik: kan dat geld niet naar de armen? Dat lijkt me niet. Het is een principiële keuze om zorg te dragen voor ons voortbestaan in de toekomst. Je moet gewoon heel zakelijk kijken. Hoeveel mensen zijn er nog? Wat moet je doen om het tij te keren? De zakelijk benadering is in kerken iets nieuws."

Kosten per nieuw lid: 1000 euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden