De nieuwe koning

De populariteit van Oranje is groot, maar broos. De monarchie is 'gemoderniseerd', ze won de steun van de progressieve elite, maar verloor die van het gewone volk.

Henri Beunders (Emmeloord, 1953) is historicus en als hoogleraar Geschiedenis, Media en Cultuur verbonden aan de Erasmusuniversiteit Rotterdam.

Hét politieke moment van dit jaar was de inhuldiging van koning Willem-Alexander. Althans volgens de Nederlanders die hierover stemden op de site van de NOS. Tijdens die inhuldiging sprak de nieuwe koning de wens uit: 'Zo waarlijk helpe mij God almachtig'.

De ontkerkelijking in Nederland is in de afgelopen drie decennia meer dan verdubbeld tot bijna de helft van de bevolking. Hoe kan een volk dat zo ontkerkelijkt is, en zichzelf zo individualistisch en onafhankelijk waant, zo eenstemmig juichen over 'de gekroonde slavernij' zoals de monarchie ook wel is genoemd?

Opiniepeilingen zijn de dagkoersen van het humeur van het volk, maar het blijft opvallend: in de 'Republiek' Amsterdam waar de inhuldiging en de meeste festiviteiten op 30 april plaatsvonden, is (volgens cijfers uit 2008) bijna een kwart van de inwoners voorstander van de afschaffing van de monarchie. En een derde wil een koning die alleen nog linten doorknipt.

Landelijk gezien hebben in het afgelopen decennium de groepen binnen de bevolking die voor dan wel tegen de monarchie zijn van stuivertje gewisseld. Dit is het opmerkelijkste feit rond de monarchie.

Eeuwenlang was 'het volk' pro-Oranje, en waren de stedelijke aristocraten en sommige leden van de lagere adel op het platteland fel anti-Oranje. Het anoniem gepubliceerde manifest 'Aan het volk van Nederland' uit 1781 van de Gelderse edelman Joan Derk van der Capellen tot den Pol was in die tijd het meest spraakmakende pleidooi voor de stelling dat Nederland een 'Bataafsche Republiek' diende te worden. Wat Nederland in 1795 ook de facto werd, tot de komst van Lodewijk Napoleon in 1806.

In de 19de en 20ste eeuw waren het vooral de opkomende massapartijen ter linkerzijde - anarchisten, socialisten, communisten - die zich principieel tegen de monarchie keerden.

Maar sinds zij na 1945 toetraden tot de nationale regering lagen de sociaal-democraten keer op keer met zichzelf overhoop over de vraag of de monarchie vervangen diende te worden door een republiek De linkervleugel vond steeds van wel, zoals Nieuw Links in zijn manifest in 1966 ('Tien over Rood') in punt 7 nadrukkelijk stelde: 'Het is wenselijk dat Nederland een republiek wordt zodra de regering van koningin Juliana eindigt'. Let op het woord 'wenselijk'.

De Amsterdamse krakers lieten er in 1980 in hun 'stadsoorlog' geen twijfel over bestaan dat zij 'wenselijk' vervangen hadden door 'noodzakelijk'. Progressieve kranten en omroepen sympathiseerden meer met de krakers dan met de nieuwe 'bontjaskoningin' Beatrix. In Amsterdam was het linkse sentiment in 1988, toen de kroonprins meerderjarig werd, nog zo sterk dat het Links Akkoord in de gemeenteraad zich verzette tegen de toelage van 900.000 gulden die hij - 'lefgozertje dat zijn hele leven nog geen zak heeft gepresteerd' - voortaan zou ontvangen.

Goed, voor een deel van progressief Nederland was de republiek misschien wenselijk. In werkelijkheid waren het PvdA-premiers die telkenmale de monarchie moesten redden. Premier Drees tijdens de Greet Hofmansaffaire in de jaren vijftig, premier Den Uyl tijdens het Lockheed-schandaal in de jaren zeventig, en misschien ook wel premier Kok die de politieke roep eind jaren negentig om modernisering van de monarchie zo wist te 'managen' dat er niets veranderde. Toen hij (nog net) premier was vond Het Huwelijk plaats van kroonprins Willem-Alexander en Máxima. Ceremoniemeester was de PvdA-burgemeester van de hoofdstad, Job Cohen.

Het aandeel voorstanders van het koningshuis was in maart 2001 gekelderd van 82 naar 62 procent, had een opiniepeiling uitgewezen. Als oorzaak werd alom die liefde van de kroonprins gezien: een dochter van Zorreguieta, de man met een fout verleden in de Videla-junta in de jaren zeventig en tachtig.

Maar ja, in de publicitaire monarchie is de liefde tussen volk en vorst als het leven zelf: wispelturig. In april 2001 maakte koningin Beatrix live op radio en tv de verloving bekend. Máxima zei in aandoenlijk Nederlands dat het haar speet dat haar vader voor een verkeerd regiem had gewerkt.

Het percentage dat vóór het koningshuis was, schoot direct omhoog naar 93 percent. En sinds deze geslaagde mediaperformance is Máxima de populairste Oranje. Ze werd zowel de jet setprinses als de toffe en toegankelijke vrouw, beetje Linda de Mol-type, die ook niet te beroerd was om de Amsterdamse gracht in te springen en daar twee kilometer te zwemmen voor het goede doel.

En toch, en toch zijn onder al deze Oranje-hosanna sinds 2002 (moord op Fortuyn, 'de opstand der burgers') de verhoudingen wel degelijk drastisch gewijzigd.

Onder Paars (1994-2002) zwol de kritiek op de monarchie aan, de jongerenafdelingen van de paarse partijen VVD, PvdA en D66 stelden eind jaren negentig de hele monarchie ter discussie. D66 bepleitte vanaf 2000 'de modernisering van de monarchie'. Deze mondde vele jaren later uit in een kleinere koninklijke familie met minder financiële speelruimte. Het rapport dat de PvdA over de monarchie uitbracht in 2011 heette 'Verbindend koningschap in de Republiek'.

Elk principieel verzet tegen de monarchie was weer eens verdwenen. De modernisering bleef beperkt, al was het besluit van het kabinet-Rutte I om het staatshoofd voortaan niet meer te betrekken bij de kabinetsformatie even principieel als omstreden.

De maatschappelijke en politieke elites die tot 2002 altijd kritisch tot afwijzend stonden tegenover de monarchie, hebben zich sindsdien ontpopt als de ware fans van de monarchie. Deze elites hadden eeuwenlang de voorstanders en fans van de Oranjes afgeschilderd als 'Oranjeklanten' of 'Oranjeplebs'.

Sinds 'de opstand der burgers' is het omgekeerde het geval. Het is nu 'het volk' dat op de SP en PVV stemt, dat voorstander is van referenda en gekozen bestuurders, en nu is het 'het volk' dat kritisch is over die 'geldverslindende' monarchie. En het is datzelfde volk dat zich verzet tegen de multiculturele samenleving en tegen die andere verkwistende, ondemocratische instelling: Europa.

Ook hier zijn opiniepeilingen verhelderend. Blijkens een TNS-Nipo-enquête uit 2005 stond tachtig procent van de Nederlanders achter de monarchie, veertien procent opteerde voor een republiek. Maar onder de PVV- en SP-aanhang was het percentage republikeinen veel hoger, respectievelijk 25 en 23 procent.

Door de ophef over het luxe-vakantiehuis van de kroonprins in Mozambique daalde de populariteit van het koningshuis aanzienlijk. In 2009 wilde volgens TNS-Nipo eenderde van de bevolking dat de Oranjes gekort dienden te worden op hun 'uitkering', en maar liefst negentig procent vond dat ze gewoon belasting moesten betalen. En wederom, onder de 'volkse' partijen SP, PVV en ook PvdA, was het laatste standpunt het populairst.

Het gemor over de privileges van de Oranjes is toegenomen. Waar komt dan die unisono bejubeling van de nieuwe koning en koningin vandaan? Ik zie drie verklaringen.

Ten eerste: de sociaal-psychologische. Als de liefde tussen vorst en volk als het leven zelf is, dan heeft de monarchie deze eeuw een geluk bij een ongeluk gehad, veel ongelukken eigenlijk. Prins Claus, prins Bernhard, prinses Juliana, ze overleden deze eeuw. En dan natuurlijk de ongelukkigste, droevigste dood van allen, die van prins Friso. Voeg daar de aanslag in Apeldoorn aan toe en de slotsom is: de Oranje's mogen dan geld verslinden, wie leeft er niet mee met deze geplaagde familie?

De tweede factor heeft iedereen op 30 april kunnen zien: de tv-registratie van de inhuldiging was werkelijk van Hollywood-formaat. Bij de inhuldiging van Beatrix in 1980 schakelde de NOS nog tussen de koninklijke festiviteiten en de stadsoorlog tussen de politie en de 'geen woning, geen kroning'-activisten met hun stenengooierij. Nu bleef het ontruimde deel van de stad volledig buiten beeld. Wat we wel te zien kregen, was bedacht en geënsceneerd voor de televisie - en door de beste regisseurs, dat moet gezegd. Het Museumplein met André Rieux, de nieuwe koning die dj Armin van Buuren even een handje geeft. Dat ook de kranten er de volgende dag zeer opgewonden verslag van deden, zegt alles over het totaal geregisseerde toneelstukje dat voor de tv-kijkers thuis werd opgevoerd.

De derde verklaring voor al die opgetogenheid is te vinden bij de politieke en culturele elite. Die is conservatief geworden. Wat onder de late Beatrix al duidelijk was geworden, heeft zich bij de inhuldiging van Willem Alexander voortgezet: bij de bobo's uit de wereld van de hoge kunsten en de wetenschap, voegden zich de nouveaux riches uit de amusementsindustrie, gesymboliseerd door de figuur van Joop van den Ende. Koningin Beatrix opende zijn nieuwe DeLaMar Theater hoogstpersoonlijk.

En wie trad op als heraut om het volk kond te doen van de inhuldiging in de Nieuwe Kerk? Juist, wetenschapper Robbert Dijkgraaf, bekend van 'De Wereld Draait Door', geassisteerd door publieksfiguren als ruimtevaarder André Kuipers en paardrijdster Anky van Grunsven. En onder de gasten zag de tv-kijker populaire artiesten als Gordon en Jort Kelder zitten.

Er is één aspect aan het nieuwe koningschap dat na die inhuldiging nog herinnert aan de kritiek die op 30 april afwezig was, maar in de jaren ervoor was gegroeid. Hoe staat de huidige koning tegenover dat alom gehoorde kritiekpunt van 'het volk': Europa?

Afgezien van snelle beleefdheidsbezoekjes aan vorstelijke families elders in Europa hebben de nieuwe koning en koningin wel een tournee gemaakt door Nederland, en de tropische resten van het koninkrijk, maar Brussel of Straatsburg hoorden niet bij de reisdoelen van het nieuwe koninklijke paar. Dat Máxima al de dag na de inhuldiging naar New York vloog, om daar als ik me niet vergis iets kunstzinnigs uit Nederland in een VN-kantoor te onthullen, en intussen ook al wel in Afrika is geweest - ja, waar niet? - zegt iets over het jet settende karakter van dit paar, en over hun mondiale gerichtheid.

Maar een voorliefde voor 'Europa', zoals Beatrix die haar hele leven aan de dag had gelegd, die is nog niet gebleken.

Het doorlezen van het gratis uitgedeelde boek 'Mijn droom voor ons land. Inspiratie voor de koning' is onthullend. Al was het maar doordat het ons geschonken is door de Nationale Postcode Loterij, en nog wat kleinere subsidieverstrekkers. Is dat de 'modernisering van de monarchie' anno 2013?

Maar goed, interessanter is de inhoud van dit rijk met tekeningen geïllustreerde boekje vol dromen voor 'ons land'. Het Nationaal Comité Inhuldiging had uit 6500 dromen een selectie gemaakt. Volgens het voorwoord van voorzitter Hans Wijers 'wensen we ons onszelf een Koninkrijk toe dat midden in de wereld staat en dat open naar de toekomst kijkt. Een modern, duurzaam en innovatief land'. Die zin was in elk geval niet representatief voor de dromen die volgden, want dat midden in de wereld staan, dat verzon de D66'er er zelf maar bij.

De jury had de inzendingen ingedeeld in acht categorieën: Groen, Elke dag, Samen, Lach, Wereld, Beweging, Kunst, Kansen. Ik ben geen cynicus, verre van dat, maar welk een wee gevoel bekruipt mij als ik deze dromen doorblader: Nederland moet, weer, een schone, sociale, overkapte zandbak met zelfreinigende wc's en zelfrijdende autootjes worden waarin het leuk spelen is, niemand arm is en iedereen elkaar helpt en aardig is voor elkaar.

Welk woord komt er zegge en schrijve nul keer in voor? Juist, Europa. Wat hiervan te denken? Zouden de samenstellers een beetje rekening hebben gehouden met de anti-Europa-stemming onder vele burgers? Of droomde geen enkele van de 6500 inzenders van een verenigd, vreedzaam en welvarend Europa?

Nederland was in 1957 een van de zes founding fathers van de EEG die nu EU heet. Anno 2013 is Europa uit de droom van Nederland verdwenen. Europeanisten van het eerste uur die de teloorgang van 'het idee van Europa' met lede ogen aanzien, hebben wel eens gesuggereerd dat het oude en zeker ook het nieuwe staatshoofd de natie zou moeten toespreken in een warm pleidooi voor Europa.

Dit is sinds 30 april niet gebeurd, en er is ook weinig dat hierop wijst. Als Nederland onder de nieuwe koning tot dusverre iets heeft laten zien is dat het een in zichzelf gekeerd volkje is geworden, met dromen die niet verder reiken dan tot de hoek - 'Weg met die lelijke klikobakken!' - of juist direct een 'De Verenigde Staten van Aarde' willen.

'Participatiesamenleving' was bijna hét woord van 2013 geworden. Willem-Alexander sprak het zelf uit op Prinsjesdag. Maar welke rol kan hij daarin als koning spelen?

Hij zal zich de kritiek op het koningschap moeten aantrekken. Die is geluwd, maar niemand weet beter dan Willem-Alexander hoe snel de storm weer kan opsteken, dat heeft hij na zijn verloving gemerkt, en acht, negen jaar later toen hij die villa in Mozambique kocht.

Zijn moeder riep in menige kersttoespraak op tot meer Europa en je zag haar veel vaker in een theater dan in een 'prachtwijk'. Maar zelden zei Beatrix iets over het lot van gewone mensen, wier vaste steun ze als koningin verspeelde.

Wat staat haar zoon te doen? Zwijgen over Europa, meehossen in Sotsji? Een 'grasdak' op Huis ten Bosch laten aanleggen? In een elektrische auto gaan rijden? En af en toe bij een eenzame bejaarde op bezoek? Dat is wat het dromende volk blijkbaar wil.

Een ding is zeker. De culturele en intellectuele elites die de afgelopen tien jaar massaal de monarchie hebben omarmd, als steunpilaar tégen het zogeheten populisme, zijn een wankelmoedige sympathisant. Host de koning over een maand mee in Sotsji, en je hebt hier ook de poppen weer aan het dansen.

Het 'gewone volk' meer opzoeken in deze tijden van crisis is een betere tactiek om de vlagen van nieuwe kritiek op de monarchie te overleven. Want dat die gaan komen, dat is in het wispelturige leven van een koning in deze publicitaire monarchie wel zeker. Of Willem-Alexander ook, als paus Franciscus, 's nachts op zijn sandalen met pannetjes soep moet rondfietsen, dat is de vraag. En wachten op grote overstromingen die zijn voorvader Willem III ('Koning Gorilla') zo populair maakten bij het volk, dat lijkt me geen goed idee.

Het koninklijk echtpaar kan beginnen met een open dag wanneer ze samen Huis ten Bosch in gebruik nemen. Het zal stormlopen. Dat ze daarna weer naar New York of Buenos Aires vliegen, of naar die second-best vakantievilla in Griekenland, dat zal het niet dromende volk hun dan helemaal niet kwalijk nemen.

Regalia
De regalia of rijksinsigniën zijn heraldische tekenen van de rang van de Koning en het Koninkrijk der Nederlanden: kroon, scepter, rijksappel, rijkszwaard en rijksbanier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden