UPDATE

De nieuwe Japanse keizer Naruhito (59) dreigt een dissident te worden

Kroonprins Naruhito en prinses Masako. Beeld AFP

Akihito heeft dinsdagmiddag (lokale tijd) afstand gedaan van de troon. Wat kan Japan verwachten van zijn zoon Naruhito, die woensdag de 126ste keizer in lijn wordt?

Keizer Akihito had wel wat uit te leggen toen hij eerder deze maand naar de schrijn in Ise ging. Samen met keizerin Michiko bezocht hij een van de heiligste plekken in Japan om eer te bewijzen aan de zonnegodin Amaterasu, van wie hij volgens de overlevering afstamt. Maar Akihito kwam vooral om zijn voorouder te vertellen dat hij afstand doet van de troon, wat zeer ongebruikelijk is in Japan.

In augustus 2016 maakte de keizer, die toen 82 was, in een tv-toespraak bekend dat zijn gezondheid achteruitging. Het was duidelijk dat hij zijn functie wilde neerleggen, tot verbijstering van veel Japanners. Keizers overlijden op de troon en pas daarna is er plaats voor een opvolger, zo wil de traditie. En die gaat ver terug in het enige keizerrijk dat de wereld nog kent.

Volgens de overlevering trad de eerste keizer van Japan, Amaterasu’s nazaat Jimmu, aan in 660 voor Christus. Die tijd is volgens historici in nevelen gehuld, maar zij zijn het erover eens dat het land al in de zevende eeuw keizers kende en dat alle opvolgers sindsdien in een lijn van afstamming staan. Daarmee is het vorstenhuis van Japan veel ouder dan dat in welk ander land ook.

Door de eeuwen heen symboliseerde de keizer, vrijwel altijd een man, de eenheid van de natie. Of hij nu echt het land leidde of slechts een ceremoniële rol vervulde terwijl een shogun de werkelijke macht had, de keizer was het hart van Japan. En ook nu heeft de monarch die rol nog. Premier Shinzo Abe is wel de dagelijkse leider van Japan en ook de opperbevelhebber van het leger dat geen leger mag heten, de keizer is het staatshoofd.

Akihito’s vader Hirohito, keizer Showa, was koel en afstandelijk. Hij kon geen sterke rol spelen als verzoener, zeker niet na de Tweede Wereldoorlog die in zijn naam werd gevoerd.” Zijn zoon moest een nieuwe invulling geven aan de functie. “De keizer is traditioneel een baken van continuïteit en identiteit, hij brengt geruststellende stabiliteit in tijden van onrust en chaos”, zegt Jeffrey Kingston, hoogleraar Aziëstudies aan Temple University in Tokio. “Akihito heeft de troon dichter bij de mensen gebracht. Daarom staat hij ook bekend als de ‘keizer van de mensen’.”

Sluimerend conflict

“De terugtredende keizer maakt altijd een menselijke en redelijke indruk”, bevestigt Ivo Smits, hoogleraar kunst en cultuur van Japan in Leiden. “Daardoor kan iedereen iets op hem projecteren, terwijl we niet echt weten wat hij denkt.”

Want de keizer mag geen politieke standpunten innemen. “Toch is duidelijk dat Akihito altijd een open blik heeft gehad op de wereld”, zegt Smits. “Hij was ook de eerste die trouwde met iemand die niet van adel is. Maar we weten bijvoorbeeld niet echt wat hij vindt van de regeringsplannen om het leger te versterken.” Premier Abe wil van de defensiemacht die het land sinds de Tweede Wereldoorlog heeft, namelijk weer een echt leger maken.

Kingston ziet wel een sluimerend conflict tussen keizer Akihito en de huidige politiek. “Hij heeft een ijzige relatie met premier Abe.” Dat blijkt vooral als het gaat om de beoordeling van de Japanse rol in de Tweede Wereldoorlog, nog altijd een zeer gevoelig punt in de politiek en ook in het onderwijs.

“De keizer heeft de politiek subtiel en diepgaand beïnvloed door de koe bij de horens te vatten als het gaat om de geschiedenis. Akihito heeft Abe en anderen, die de Japanse rol in de oorlog willen goedpraten, subtiel op hun nummer gezet. Door de grondwettelijke beperkingen kon hij zich niet duidelijk uitspreken, maar hij heeft toch namens de natie spijt, verdriet en medeleven betuigd vanwege de verachtelijke misdaden die Japan heeft begaan.”

Zo sprak Akihito in 2015, bij de herdenking van het einde van de oorlog, nog zijn ‘diepe wroeging’ uit namens Japan. Ook uitte hij de wens voor ‘het voortduren van de vrede’. Onschuldige woorden, maar voor veel Japanners klonken ze toch als kritiek op Abe’s plannen voor verdere militarisering.

Goddelijke status

In de nasleep van de Tweede Wereldoorlog beleefde Japan een van de belangrijkste momenten in de geschiedenis van het keizerlijk huis: op 1 januari 1946, in een nieuwjaarsboodschap, verklaarde Hirohito dat hij niet goddelijk was. Sindsdien is de keizer gewoon een mens.

Keizer akihito en zijn familie. Beeld AFP

“Hirohito nam afstand van zijn goddelijke status onder druk van de Amerikaanse bezetter”, zegt Smits. “De Amerikanen hebben even overwogen de keizer af te zetten, maar waren bang voor maatschappelijke onrust. Ze besloten hem te laten zitten en hoopten hem mee te krijgen in het democratiseren van het land.”

Toch is de link met het goddelijke, die voortkomt uit het shinto-geloof, nooit helemaal verdwenen, zegt Smits. “De keizer heeft formeel nog altijd een relatie met bepaalde godheden, maar officieel is dat nu een privé-kwestie. Toch is die relatie niet puur persoonlijk, zo is er in deze periode een groot aantal ceremoniën vanwege de abdicatie. Vandaar ook het bezoek aan de tempel in Ise.”

Ieder jaar neemt de keizer in november deel aan een traditionele rijstplantceremonie, die zijn band met de zonnegodin beklemtoont. Smits: “Is dat privé- of een staatsaangelegenheid?”. Het antwoord blijft onduidelijk, zoals zoveel in Japan. Veel ceremoniën zijn ook nauwelijks te volgen voor het publiek; van de schrijn in Ise krijgen bezoekers alleen het dak te zien. Ook van de troonswisseling zelf zal weinig in het openbaar te volgen zijn.

Keizer op de knieën

Al met al blijft de keizerfiguur geliefd. “De meeste Japanners steunen hun vorstenhuis”, zegt Smits. “In enquêtes staat de positie van de keizer nauwelijks ter discussie. Dat is in alle generaties zo, ook onder jongeren is er aandacht voor het trouwen van prinsen en prinsessen.” De weinige tegenstanders van het vorstenhuis zijn vooral te vinden in de communistische partij.

Akihito en zijn vrouw Michiko hebben sinds 1989, toen Hirohito overleed, sterk bijgedragen aan de populariteit van het keizerlijk huis, vooral door op te komen voor zwakkeren en verdrukten. “De Japanse keizer heeft naast een ceremoniële rol ook een psychologische functie”, zegt Smit. “Zo heeft hij de slachtoffers van de tsunami bezocht.” Akihito en Michiko gingen, live op tv, voor hen op de knieën.

“Ik zie de rol van de keizer van Japan als positief, hij is een bindende factor”, concludeert Smits. “Akihito heeft zijn menselijke kant laten zien, dat raakt een snaar bij de Japanners. Hij heeft bovendien de tijden buitengewoon goed aangevoeld, heel knap en subtiel als het om politieke zaken gaat.”

De terugtredende keizer heeft, binnen de smalle marges, een eigen invulling kunnen geven aan zijn ceremoniële functie. Na de afstandelijke Hirohito smeedde Akihito een meer persoonlijke band met de bevolking, vooral door medeleven te tonen. Ondertussen uitte hij, heel voorzichtig, kritiek op de Japanse politici als zij een nationalistische koers voeren.

Vergrijzend Japan

Het is nog maar de vraag of de nieuwe keizer ook de ruimte krijgt om een eigen stijl te vinden, zegt Kingston. “Naruhito en Masako zullen vertrouwen en respect moeten winnen. De mensen verwachten dat hij de lijn van zijn vader voortzet, maar de Japanse politiek is de laatste jaren naar rechts opgeschoven, in de richting van patriottische propaganda. Daardoor dreigt de keizer een dissident te worden, de politieke omgeving is niet gunstig voor een agenda van pacifisme en verzoening.”

Hij ziet nog een probleem voor de nieuwe keizer: de onzekerheid over de gezondheid van zijn vrouw, die eerder met depressieve klachten kampte. “Het is de vraag of zij de rol van haar schoonmoeder Michiko kan overnemen in het ondersteunen en begeleiden van haar man bij zijn drukke bezigheden. En dat terwijl ze steeds meer in de gaten worden gehouden.”

Volgens Ken Ruoff, hoogleraar Japanstudies aan Portland State University, wordt de taak van de keizer alleen maar belangrijker nu Japan diverser wordt. Het vergrijzende land, dat lang weinig vreemdelingen kende, heeft immigranten nodig. “Juist nu is het belangrijk de nationale eenheid te bewaren.” Daarvoor zal Naruhito wellicht nog dichter bij de mensen moeten staan dan zijn vader.

Verheven status

Maar hoe menselijk kan de keizer van Japan worden? Naruhito (59) spreekt in ieder geval gewoon, doch keurig Japans, net als zijn vader. Hirohito gebruikte nog een speciale hoftaal, archaïsch met veel Chinese invloeden; toen hij in 1945 op de radio de overgave aan de Amerikanen bekendmaakte, konden veel Japanners hem nauwelijks verstaan.

Toch houdt de keizer een verheven status. Lachen om de vorst of zijn familie is taboe. Komieken gaan niet aan de haal met een keizer die vreemd praat of andere eigenaardigheden van prinsen en prinsessen, zoals in Nederland gebeurt als het gaat om het Duitse accent van prins Bernhard of de zakelijke bezigheden van diens kleinzoon en naamgenoot.

“Voor grappen over de keizer of zijn familie zou geen begrip zijn in Japan”, zegt Smits. “Er is ook geen traditie van grappen over autoriteiten, zoals in Europa, waar staatshoofden belachelijk gemaakt kunnen worden.” Kingston: “Niemand zou lachen als komieken grappen zouden maken over de keizerlijke familie, dat zou echt ongepast zijn. De mensen zijn eerbiedig en respectvol.”

Keizer en bevolking staan nog altijd op zekere afstand van elkaar. Kingston is benieuwd of Naruhito die kloof kan overbruggen. “Natuurlijk hangt de schaduw van Akihito over het nieuwe keizerpaar. Zij zullen hun eigen stijl moeten vinden en doorgaan met de modernisering van de monarchie. Ze hebben weinig vrijheid, alles wordt uitgestippeld door het hof. Maar Naruhito heeft wel gezien hoe zijn vader de smalle marges heeft opgerekt en daar heeft hij van geleerd.”

Nieuwe keizer, nieuw tijdperk

Met het aantreden van een nieuwe vorst begint Japan ook aan een nieuwe periode: Heisei, de tijd onder keizer Akihito, maakt plaats voor Reiwa, de regeerperiode van Naruhito. Deze periodes vormen voor Japanners een eenheid, vergelijkbaar met het Victoriaanse tijdperk voor de Britten.

Ook de tijdrekening verandert: 2019 heet nu nog Heisei 31, maar straks Reiwa 1. Het nieuwe jaar gaat, met terugwerkende kracht, in op 1 mei, wanneer Naruhito de troon bestijgt. De eerste maanden van dit jaar vallen straks dus ook onder Reiwa 1.

Deze benamingen worden ook gebruikt in contracten en overheidsdocumenten. Mensen die een paspoort hebben dat verloopt in Heisei 40, of een hypotheek tot Heisei 53, moeten straks dus omrekenen.

Toch een vrouw op de troon?

Een vrouw op de keizerstroon, dat kan niet in Japan. Maar misschien verandert dat in de komende jaren, want de mannelijke lijn is op dit moment erg dun. In de keizerlijke familie werden lange tijd alleen meisjes geboren, zodat aan het begin van deze eeuw stemmen opgingen om de wet op de opvolging aan te passen.

Maar in 2006 kreeg prins Akishino, de broer van de nieuwe keizer Naruhito, een zoon. De twaalfjarige prins Hisahito is straks de tweede in lijn van opvolging, na zijn vader. De toekomst van het mannelijk geslacht in de keizerlijke familie lijkt dus verzekerd, mits Hisahito ook een zoon krijgt.

Keizerinnen waren overigens niet altijd taboe in Japan. Er zijn zes vrouwen in die functie geweest, met als laatste Go-Sakuramachi aan het einde van de achttiende eeuw. Honderd jaar later, in de conservatieve Meiji-periode, werd wettelijk vastgelegd dat alleen mannen keizer kunnen worden.

Lees ook:

Een nieuw tijdperk en een nieuw geluid bij troonswisseling Japan

In Japan treedt een nieuwe keizer aan. Zijn regeerperiode krijgt de naam Reiwa, ‘voorspoedige vrede’ of ‘fraaie harmonie’. 

Akihito’s keizerlijke opa kwakkelde ook

Japanse media meldden dat keizer Akihito (82) wil aftreden vanwege zijn hartproblemen. Zijn opa had met het oog op zijn gezondheid misschien beter nooit de troon kunnen bestijgen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden