De nieuwe Hoelagoe staat voor de poort

De Mongolen staan opnieuw voor onze poorten, liet Saddam Hoessein dezer dagen de bevolking van Bagdad weten. Maar ditmaal, voorspelde hij, eindigt deze vermeteldheid in hun massale zelfmoord. Jong en oud in Irak begreep onmiddellijk waar hun leider op doelde: de verovering en plundering van de stad in 1258 door de 'horden' van Hoelagoe, kleinzoon van de ook bij ons bekende Djengis Khan. Een catastrofe die nog steeds nadreunt in de Arabische wereld

Reeds dagenlang vragen de inwoners van Bagdad zich af of Saddam gelijk heeft als hij beweert dat de nieuwe Hoelagoe - George W. Bush - zijn tanden gaat stukbijten op hun stad. Of dat de aanval van Amerikanen en Britten, net als 750 jaar geleden, zal eindigen in een islamitisch bloedbad en de vernietiging van de Iraakse metropool.

Die telt thans vijf keer zoveel inwoners als op die 18de januari 1258, toen Hoelagoe met een voor die tijd ongekend groot leger - kroniekschrijvers spreken van 120 000 man - voor de muren van de hoofdstad der Abbasiden verscheen en verrassend snel bootbruggen over de Tigris sloeg. Vier dagen later was Bagdad omsingeld en begon het beleg.

Het Abbasidische kalifaat was in de achtste eeuw, om precies te zijn in het jaar 750, gesticht. Het ontwikkelde zich tot middelpunt van islamitische macht en welvaart, kosmopolitische beschaving en soennitische religiositeit. Zich uitstrekkend van Samarkand tot Cairo liep het vele lichtjaren vooruit op het middeleeuwse Europa. Nooit tevoren en evenmin daarna kende de islam zo'n bloei.

Wie heeft op school niet gehoord van kalief Haroen al-Rasjid, in de achtste eeuw een van de aanjagers van deze islamitische renaissance? De lijn werd niet onderbroken toen de Turken in 1055 de macht overnamen. Centrum van dit alles was Bagdad, waar dichtkunst en muziek, modern leven, expanderende handel en vernieuwende wetenschap leidden tot een beschavingsamalgaam dat haar gelijke niet kende, zelfs niet in het christelijke Byzantium.

In de dertiende eeuw werd dit Bagdad-van-duizend-en-een-nacht aangevallen door Mongoolse 'horden'. Die vormden al langer - en veel meer dan de kruistochten - een dodelijke bedreiging. De Mongolen pakten hun kans nadat sinds de dood van kalief Nasir in 1225 het Abbasidenrijk was vervallen tot lethargie en wanbestuur. Met als dieptepunt het aantreden van de huidige kalief al-Moestasim.

Overigens viel het met dat begrip 'horden' nogal mee. Nog nooit was zo'n goed uitgerust en gedisciplineerd leger Mesopotamië binnengetrokken. Wat dat betreft zou je het kunnen vergelijken met de Amerikanen en Britten. Een aanzienlijk deel van Hoelagoe's troepen was trouwens helemaal niet Mongools, maar bestond uit contingenten christelijke Georgiërs en Armeniërs, plus veel Turken. De Mongoolse khan concentreerde zijn aanvallen op de oostelijke stadsmuur van Bagdad, waar achter zich de regeringsgebouwen bevonden.

Toen eind januari 1258 duidelijk werd dat Moestasim geen hulp hoefde te verwachten van de rest van de moslimwereld, stuurde de kalief twee afgezanten - de vizier (premier) en de nes-toriaanse patriarch - naar het kamp van de khan om naar de voorwaarden voor overgave te informeren. Ze werden teruggestuurd zonder dat ze Hoelagoe hadden gesproken.

In de eerste week van februari begon, na een hels bombardement met katapulten en de inzet van stormrammen, de oostelijke muur het te begeven. Toen op de 10de februari Mongoolse troepen het stadscentrum binnenstroomden, begreep de kalief dat het einde was gekomen. Hij gaf zich over, samen met al zijn bevelhebbers en hofdignitarissen. Behalve Moestasim werden ze ter plekke afgemaakt.

Daarna begon een slachting van ongekende omvang. In veertig dagen tijd werden zeker 80 000 mannen, vrouwen en kinderen gedood. Alleen de christenen en hun patriarch bleven gespaard, samen met een aantal moslimmeisjes en -jongens dat men als slaven verkocht. Het viel op dat de Georgiërs het wreedst tekeer gingen. Uit haat tegen de islam.

Het eens zo prachtige Bagdad werd gruwelijk geplunderd en ten dele verwoest. Ondanks een opleving in de veertiende eeuw zou de stad nooit meer zijn oude luister en invloed terugkrijgen. En wat op langere termijn het ergste bleek: de Mongolen vernielden ook het uitgekiende irrigatiesysteem. Gevolg was dat het eens zo vruchtbare gebied om de stad veranderde in een dorre steppe.

Nadat kalief Moestasim onder dwang Hoelagoe had verteld waar zijn kostbaarheden waren verborgen liet deze hem, samen met zijn zonen, alsnog terechtstellen. Ze werden niet onthoofd of aan het zwaard geregen, maar in tapijten gewikkeld. Daarover liet men paarden draven, net zo lang tot de betrokkenen dood waren. Tijdgenoten beweerden dat deze wat vreemde manier van executeren samenhing met het Mongoolse bijgeloof dat prinsen van den bloede niet met het zwaard mochten worden gedood, wilde men de Goden niet provoceren.

Eind maart werd in de stad de stank van de rottende lijken zo sterk dat Hoelagoe bang was dat er in zijn leger wel eens de pest zou kunnen uitbreken. Daarom trok hij verder, richting Syrië. Later zou de khan in Egypte zijn Waterloo vinden.

De val van het Abbasidenbewind en de ermee gepaarde gaande plundering van Bagdad luidden binnen de islamitische wereld een sluipend economisch-cultureel verval in. Dat zou op den duur de balans doen omslaan ten gunste van het christelijke Westen. Om de Libanese publicist Amin Maalouf te citeren:

,,Door de aanvallen schrompelde de moslimwereld ineen, werd onverschillig, defensief, onverdraagzaam, onvruchtbaar. Al die eigenschappen verergerden naarmate de ontwikkeling van de andere 'werelden' vorderde en de Arabische wereld zich steeds meer buitengesloten voelde. Moest ze haar culturele en godsdienstige identiteit behouden en zo het modernisme verwerpen dat het Westen karakteriseerde? Of diende zij juist vastberaden de weg van de modernisering in te slaan en het risico te nemen haar eigen identiteit te verliezen? Noch Iran, noch Turkije, noch de Arabische wereld is er tot dusver in geslaagd dit moeilijke probleem op te lossen. En zo kan men nog altijd getuige zijn van een vaak onbeholpen afwisseling tussen geforceerde aanpassingen aan het Westen en overdreven pogingen tot behoud van eigen identiteit, waarbij alles wat daar vreemd aan is wordt geweerd.''

Thans staat die 'andere wereld' voor de poorten van Bagdad en eist toegang.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden