De nieuwe gemeenten morren

null Beeld

Het broeit op Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. Sinds de eilanden Nederlandse gemeenten zijn, klagen de bewoners over slechte gezondheidszorg, slecht onderwijs en vooral bureaucratie.

Drie Nederlandse gemeenten in de Caribische zee. Drie rustige eilandjes. Waar het echter steeds meer begint te broeien. Bonaire, Sint-Eustatius en Saba zijn té oranjegezind om Beatrix tijdens haar aanstaand bezoek aan deze eilanden (drie landen en drie gemeenten) van het koninkrijk, lastig te vallen met hun grieven. De zes fractievoorzitters uit de Tweede Kamer, die de koningin de afgelopen week voor gingen, kregen de klachten echter breed uitgemeten.

Kwakkelende economie
Het leven is zwaar op de drie eilanden, de economie kwakkelt. Maar het is bovenal de Nederlandse bureaucratie - die haar doel op de drie eilanden volledig voorbijschiet - die ervoor zorgt dat de situatie sinds de eilanden op 10 oktober 2010 gemeenten werden, verslechterd is.

De Nederlandse fractievoorzitters luisterden en verbaasden zich vooral. Op één na wellicht: Alexander Pechtold (D66) was als minister verantwoordelijk voor de voorbereiding van de nieuwe staatkundige verhouding met de Antillen. Voor de anderen was alles wat zij hoorden zeker nieuw. Veel verder dan 'dit kan toch niet waar zijn?' kwamen ze niet. Al was één ding hen wel duidelijk. Alles gebeurt vanuit Nederland met de beste bedoelingen. Maar door de manier waarop de contacten met Den Haag nu zijn georganiseerd, zal het niet snel verbeteren.

Grote verschillen
Tussen Saba en Sint-Eustatius ligt een zeestraat van ruwweg dertig kilometer. De twee eilanden met respectievelijk 1500 en een kleine vierduizend inwoners verschillen echter als dag en nacht. Het bergachtige Saba is een lieflijk eilandje met poppenhuisachtige woninkjes. Sint-Eustatius is volkomen in verval en de sfeer is er lethargisch. Hoewel de problemen identiek zijn, worden de Nederlandse politici op Saba geconfronteerd met emotionele inwoners, terwijl op Sint-Eustatius de belangstelling voor de politici gering is. Daar is het alleen de maatschappelijke bovenlaag (een paar lokale politici en veel blanke West-Europeanen) die acte de présence geeft voor de fractievoorzitters van PvdA, CDA, VVD, GroenLinks, SGP en D66. Op Bonaire, duizend kilometer zuidwaarts, is het gebouw van de eilandsraad (zeg maar de gemeenteraad) de ochtend dat de fractievoorzitters komen beklad met leuzen. Er vallen harde woorden als zij hun tour op Bonaire afsluiten met een bezoek van welgeteld drie uur.

Sint-Maarten, het derde bovenwindse eiland, werd na de staatkundige hervorming op 10 oktober 2010 een zelfstandig land binnen het koninkrijk. Vanaf die dag hadden Saba en Sint-Eustatius er ook meteen een fors probleem bij. Nagenoeg alles moet op de twee eilanden via Sint-Maarten geïmporteerd worden. Sint-Maarten heft op al die export een belasting van vijf procent. Nederland heft vervolgens op het vervoer van voedsel en goederen naar het eiland een btw-achtige belasting van zes procent en een importheffing. Voordat een product op de twee eilanden is, is het rond 20 procent duurder.

Prijzige vlucht
Sabanen en Statianen kunnen alleen via Sint-Maarten van hun eiland af. Een vliegtocht van een kwartier, maar wel een vliegtocht die sinds de nieuwe verhoudingen tweehonderd dollar kost. Van Sint-Eustatius via Sint-Maarten naar Saba kost de tocht vierhonderd dollar. En dat alles omdat de enige luchtvaartmaatschappij voor meer dan negentig procent in bezit is van de staat Sint-Maarten en die de prijzen onmiddellijk na de staatkundige verandering fors verhoogde.

Duur levensonderhoud
De ernstigste klachten betreffen echter de gezondheidszorg, het onderwijs, de hoogte van de uitkeringen en de (mede door de belastingen) gierende inflatie op de drie eilanden. De AOW en de bijstand zijn vijfhonderd dollar - 360 euro - per maand. "Een fles gas om te koken kost 130 dollar, mijn pensioen is die 500 dollar", zegt de gepensioneerde Billy Johnson. Net als veel ouderen moet hij bijwerken om het hoofd boven water te houden. Als stratenveger of als taxichauffeur.

Een hoger pensioen is absoluut noodzakelijk, al is er geen inwoner op de Bes-eilanden te vinden die de Nederlandse AOW eist. Aanpassing aan de lokale omstandigheden heet dat, hoewel het prijsniveau er met dat van Nederland vergelijkbaar is.

Saba en Sint-Eustatius leefden vroeger onder de dominantie van Curaçao. Nu dat eiland een zelfstandig land is, is de centrale rol overgenomen door Bonaire, ook een benedenwinds eiland op 1000 kilometer afstand. Daar zit de Nederlandse vertegenwoordiger, die op de Bovenwinden vrijwel niet gezien wordt, en het inmiddels gehate Zorgkantoor.

Schaarse zorg
Het Zorgkantoor is rigide. Voor grotere operaties moet men tegenwoordig naar ziekenhuizen op het Franstalige Guadeloupe of in het Spaanstalige Colombia. Curaçao of Nederland kan niet meer, althans niet met een vergoeding door het Zorgkantoor, de verzekeringsuitvoerder waarbij alle inwoners van de Bes-eilanden zijn aangesloten.

Slecht onderwijs
Een ander voorbeeld: het onderwijs in de drie nieuwe gemeenten moet binnen afzienbare tijd op Nederlands niveau zijn. Maar het is volgens gezaghebber (burgemeester) Jonathan Johnson alleen maar slechter geworden. Reden: de lage salarissen. Nederlands onderwijsgevend personeel laat zich niet verleiden voor dat geld over te komen. De Cito-toetsen zijn in het Nederlands; Saba en Sint-Eustatius zijn Engelstalig. En als het ministerie van onderwijs in Den Haag een Engelse vertaling verzorgt, dan zijn de toelichtingen toch nog in het Nederlands. "Nederlandse bureaucratie in een Caribische omgeving", stelt CDA-fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma somber vast.

De Nederlandse arts Joke Blaauboer, hoofd gezondheidszorg op Saba, is net zo somber. Ook zij geeft vele voorbeelden waaruit blijkt dat Haagse ambtenaren niet of te weinig rekening houden met lokale omstandigheden. Te veel veranderingen, te snel, meent zij. "Voor een gehoorapparaat wordt een eigen bijdrage gevraagd van 1000 dollar. Dat hebben mensen hier niet. Ze hebben geen geld op zak, laat staan op de bank. Vertrouwen is een belangrijk element in de cultuur hier. Mensen willen specialisten die ze kennen, en niet de toevallige specialist die een contract met het zorgkantoor heeft."

Te weinig mandaat
De klachten over bezoekende Nederlandse ambtenaren zijn legio op de Bes-eilanden. Ze hebben te weinig mandaat van hun minister om pragmatisch op de problemen in te kunnen spelen. Rigide uitvoeren van regeltjes wekt ergernis. Tien maanden lang konden mensen met acute klachten niet van de twee bovenwindse eilanden worden geëvacueerd. Nu is er dan een helikopter, maar die is dan weer van een type waarin geen medische apparatuur past. Blaauboer: "De Nederlandse regering heeft zich vergist. Te veel, te snel, zonder overgangsperiode. Ik heb het gevoel dat ik moet boksen tegen VWS in plaats van samenwerken. Geef ons de tijd de verschillen weg te werken."

Gerard Geenty, de Britse eigenaar van een souvenirwinkel op Saba, verloor een vriend door de zorgbureaucratie. De bureaucratische molens werkten naar zijn zeggen te langzaam, waardoor veel tijd verloren ging. Zijn eigen onderneminkje heeft het moeilijk. Nadat de Bes-eilanden Nederlands werden, zijn de sociale premies voor zijn vier werknemers 18,5 procent gestegen. Ze kostten hem nu 1500 dollar per jaar meer. Als Brit vind ik het schandalig hoe jullie met deze eilanden omgaan", zegt hij bitter. Het tegenargument dat Nederland wel 1,7 miljard euro staatsschuld overnam van de voormalige Nederlandse Antillen maakt geen indruk. "Kolonialisme heeft nu eenmaal een prijs... En die prijs is nog lang niet betaald."

Een Nederlandse makelaar op Bonaire, hij wil niet met zijn naam in de krant, verwijt de Nederlandse autoriteiten vooral met koninkrijkszaken bezig te zijn. "We zouden meer politie krijgen. Dat is ook gebeurd, maar ze worden vooral ingezet om bijvoorbeeld verdachte transacties in de gaten te houden en op te sporen. Dat begrijp ik wel. We zitten hier vlakbij Curaçao en met de regering daar, weet je het wel. Maar ondertussen stijgt de criminaliteit op Bonaire als een gek. Toeristen blijven weg, niemand wil nog in onroerend goed investeren. En economisch gaat het snel bergafwaarts. Alles gaat te slecht voorbereid en te snel. De lokale kennis ontbreekt gewoon."

De fractievoorzitters uit de Kamer hebben het allemaal met grote interesse aangehoord. Volgende week is in de Kamer het debat over de begroting koninkrijksrelaties, al zal dat te vroeg zijn om minister Donner op de ervaringen aan te spreken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden