De Nederlandse geest is ruimhartig, behalve als dat minder goed uitkomt

over het waanidee dat Nederland zo'n tolerant en verdraagzaam land is

Het regent in Amsterdam en de grote musea zijn dicht. Als alternatief neem ik mijn buitenlandse bezoekers mee naar wat misschien wel de charmantste bezienswaardigheid van de stad is: de voormalige katholieke schuilkerk Ons' Lieve Heer op Solder. Ook daar wordt volop verbouwd, maar een kale rondgang door het gebouw zit er wel in. Het audiosysteem schetst hoe mooi het museum er in de toekomst zal uitzien. Op een beeldscherm legt de Amsterdamse cultuurwethouder uit hoe eng de kerk verbonden is met de hoofdstedelijke traditie van tolerantie.

Op zo'n ogenblik geloof je je oren niet. Zou het stadsbestuur iets dergelijks in het Joods Historisch Museum hebben gezegd, dan was dat nog begrijpelijk geweest. Hoe gemarginaliseerd ook, de joodse godsdienst mocht in het republikeinse Amsterdam openlijk worden gepraktiseerd. De synagogen aan het Jonas Daniël Meijerplein getuigen ervan.

Maar voor de mensen die op de zolderverdieping van Oudezijds Voorburgwal 40 de mis kwamen vieren, was dat niet weggelegd. Tot aan het eind van de achttiende eeuw waren uitingen van katholicisme in Amsterdam verboden. Nadat de Franse Revolutie haar zegenrijke werk had gedaan, duurde het nog meer dan een halve eeuw voordat de roomse kerk zich in Nederland officieel mocht organiseren en aan het kerkenbouwen mocht slaan.

De laatste antiroomse bepalingen in de grondwet, het processieverbod voor Noord-Nederland, verdween pas begin jaren tachtig van de vorige eeuw. Toen waren er voor een fatsoenlijke stoet nauwelijks nog voldoende katholieken te vinden. Wel hebben we er de Stille Omgang aan te danken: de rondgang van ingetogen kijkende mannen dwars door de warme buurt van Amsterdam om het mirakel van 1345 te herdenken. Rozenkrans in de vingers, zorgvuldig buiten zicht gehouden in de rechterjaszak: van louter schilderachtigheid lijkt die traditie nog altijd populair.

Maar Amsterdam een tolerante stad? Als Ons' Lieve Heer op Solder ergens van getuigt, dan wel van het tegendeel. Toegegeven: brandstapels werden er in de hoofdstad niet opgericht. Er gold zelfs gewetensvrijheid - wat betekende dat je mocht geloven wat je wilde, zolang je dat niet hardop liet merken. In menige andere staat of stad was zelfs dát een dissident niet gegund.

Veel reden voor borstklopperij is dat nog altijd niet - ook al is de hoofdstad daar danig aan gewend geraakt. Net als de cultuurwethouder lijkt ze verslaafd aan haar imago van libertaire vluchthaven. Ongemerkt heeft de hele natie daar een tik van meegekregen. Ook Nederlanders in het algemeen zijn er diep van overtuigd dat er geen land zo verdraagzaam, nuchter en transparant is als het hunne. Chauvinisme laten we graag aan de Fransen over, maar eigenlijk vinden we onszelf het beste land ter wereld.

Daarvoor moeten we wel een heleboel met de mantel der liefde bedekken en liever nog vergeten. Het besef dat ook onze protestanten ooit religieuze kunstwerkten systematisch hebben vernield, zoals we onlangs de taliban nog verweten, komt dan niet zo gelegen. En voor wie dat te lang geleden vindt, is er vandaag de dag een emancipatiebeweging als het COC die, eenmaal tot zekere macht gekomen, het tolerantiewoord 'gedogen' schielijk uit haar vocabulaire heeft geschrapt. Verlichtingsadepten die uit naam van de rede de vrijheid (van godsdienst, van het privéleven) graag zouden inperken, zijn in Nederland geen bizarre verschijning meer. Libertaire politieke partijen die andere partijen het bestaan onmogelijk trachten te maken evenmin.

Die ene partij waarover we het vandaag niet zullen hebben is aan onze traditie dan ook minder vreemd dan we zelf graag denken. De Nederlandse geest is ruimhartig, behalve wanneer dat wat minder goed uitkomt. Dan ruilen we onze verdraagzaamheid met even goed geweten voor haar tegendeel in. Aan de Oudezijds Voorburgwal weten ze dat al eeuwenlang.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden