interview

'De Nederlandse democratie is kwetsbaar’

André Krouwel Beeld Kees Thies

De controle op politieke partijen is in Nederland slechter geregeld dan de inspectie van restaurantkeukens. Volgens politicoloog André Krouwel is de tijd rijp voor een nieuwe Partijwet met onafhankelijke keurmeesters.

Nederland scoort dan wel goed als het gaat om het functioneren van de democratie, maar laat steken vallen bij de controle van de integriteit van politici. Op de financiering van politieke partijen en individuele politici is al helemaal geen zicht. Volgens de Greco, de waakhond van de Raad van Europa, moet er een aparte toezichthouder komen die in de gaten houdt of parlementariërs zich financieel gezien een beetje gedragen. Of ze correct declareren en niet omkoopbaar zijn. De staatscommissie-Remkes die vorige week grote hervormingen van het politieke bestel adviseerde, opperde al dat er een hervorming nodig is van de Wet financiering politieke partijen, die méér controle mogelijk moet maken.

Volgens André Krouwel, politicoloog aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, gaat Remkes in zijn analyse en aanbevelingen lang niet ver genoeg. Hij komt volgens hem met een aantal aanvullingen op de bestaande wet, en doet dan of het probleem van de controle is opgelost. Maar dat ís helemaal niet zo, zegt Krouwel pertinent.

“We zijn zo naïef in Nederland”, stelt Krouwel vast. “We denken dat we in de jaren vijftig van de vorige eeuw leven. Met heel lieve mensen. Maar dat is niet meer zo. We hebben een boze buitenwereld met dreigingen die we niet kennen, maar waartegen we ons wel moeten wapenen. Bedenk bijvoorbeeld dat alle verkiezingscampagnes voor één Tweede Kamerverkiezing bij elkaar nog géén twaalf miljoen euro kosten. Dat bedrag is voor de Poetins van deze wereld natuurlijk een lachertje. Concludeer vervolgens hoe kwetsbaar de Nederlandse democratie is. En dan heb ik het nog niet over de lokale en provinciale politiek en de invloed van de maffia daarop. Als je iets voor elkaar wil krijgen in bij wijze van spreken Schin op Geul, kost je dat nog geen dertigduizend euro. Of we nu willen of niet, we kunnen niet zonder een nieuwe wet die bijvoorbeeld giften uit het buitenland verbiedt. Die waren er wel bij de partij van Rita Verdonk, en die zijn er voor Wilders. Dat moet echt ophouden.”

Wat is nu uw grootste bezwaar tegen het recente advies van Remkes?

“Zijn commissie denkt vanuit bestaande wetgeving, en heeft niet een stap teruggenomen door de vraag te stellen: wat zíjn nu politieke partijen? En welke dreiging komt er nu vanuit die partijen, en van buiten? De zorg om integriteit van partijen staat of valt bij hun juridische positie. Politieke partijen zijn in Nederland extra legem: buitenwettelijk. De partijen bestaan formeel niet. Ze hebben dezelfde status als een naaikransje of schaakclub in de buurt. Het zijn gemeenschappelijke verenigingen, behorend tot de civiele samenleving. Iedereen kan een politieke partij oprichten, zelfs minderjarigen. En die vallen dan gewoon onder het burgerlijk recht.

“In landen als Zweden en Duitsland denken ze daar heel anders over. Daar zeggen ze: politieke partijen zijn iets bijzonders, zij zijn anders dan andere maatschappelijke organisaties en hebben daarom bijzondere wetgeving nodig. Ik zal een voorbeeld geven. Als iemand geld schenkt aan de schaakclub, dan is daarmee niets aan de hand. Hooguit schaken de spelers op heel mooie gouden borden. Gaat niemand dood van. Maar als mensen geld gaan steken in politieke partijen om iets voor elkaar te krijgen, dan is dat funest voor de democratie. Dus om een politieke partij op dezelfde manier te benaderen als een schaakvereniging, dat is gewoon onzin. Dat moet je niet doen.”

En daarom is er een aparte Partijwet nodig, zoals het Parteiengesetz in Duitsland?

“Een échte Partijwet, zoals in Duitsland, kent specifieke taken toe aan politieke partijen, als specifieke organisaties met een heel duidelijke pro-democratische rol. En omdat ze die bescherming juridisch genieten, moeten ze zich ook aan strikte regels houden. We zijn in Nederland ook toe aan een geheel nieuwe wet, die niet alleen de openheid over de financiering regelt, maar ook de controle daarop. Daaraan gekoppeld geniet die partij een speciale bescherming, net als in Duitsland, waarbij verwezen wordt naar de speciale democratische functie die partijen hebben in diezelfde democratie. Hun belangrijkste functie is namelijk dat zij de politieke kandidaten rekruteren en dat ze dat op een bepaalde integere wijze doen. Daarom moet een partij ook intern democratisch zijn. Dat zou betekenen dat partijen zoals de PVV van Geert Wilders volstrekt illegaal zijn. Je kunt niet een partij hebben die bestaat uit één persoon, die alles kan beslissen. Feitelijk is er dan sprake van een autoritair regime binnen een democratie. En die moeten we dan ook nog eens financieren. Absurd.”

Johan Remkes Beeld ANP

Wat is volgens u nu de belangrijkste zwakte in het Nederlandse partij­politieke systeem?

“Die enorme financiële kwetsbaarheid waar ook de Greco van de Raad van Europa op wijst. Wij kennen in Nederland geen externe controle op partijfinanciering. Wij hebben alleen het ministerie van binnenlandse zaken dat zelf de controle uitvoert. Ja, maar dat maakt deel uit van die politiek. De minister is verbonden aan een partij. Het is als aan de kalkoen te vragen wat het kerstdiner is.

“Ik heb ooit onderzocht wat er met het geld gebeurt van het Matra-programma, dat via subsidies de rechtsstaat en democratie in de Europese regio moet versterken. Daar klopte weinig van. Een partij kocht bijbels en deelde die uit in Oost-Europa. Dat kun je toch niet ‘bevordering van de democratie’ noemen? Een andere partij steunde een zuster die naar later bleek werd geleid door een Servische oorlogsmisdadiger. Het rapport hierover verdween in een grote la van het ministerie. De minister kon ook niks anders doen. Zelfs als hij heel eerlijk is en onpartijdig, kan een minister per definitie een partij niet op de vingers tikken. Omdat hij altijd nog lid is van een ándere partij. Ik hoor het hysterische gegil van Thierry Baudet al: kartel!”

Maar hoe is dit op te lossen?

“Door in een aparte wet niet alleen nieuwe spelregels te formuleren, maar ook ruimte te bieden aan een externe keurmeester. Nederland heeft een gerenommeerde controleur nodig, of dat nu een partijombudsman is of een commissie. Die kan partijen dan meedelen dat het ook volgens die nieuwe wet niet langer is toegestaan om via stichtingen geld uit het buitenland te ontvangen. Of tegen Wilders: ‘Geert, je hoort erbij, je bent een partij in Nederland, maar je moet een lédenpartij worden met interne democratie.”

Tegenstanders zien uw voorstel als onnodige staatsbemoeienis. Dat Duitsland zo’n model heeft komt door zijn geschiedenis. Nederland heeft dat niet nodig.

“Dit is het stomste argument. Alsof Duitsland alleen maar democratisch is omdat het ooit een paar jaar een fascistisch regime heeft gekend. Nee, Duitsland heeft gezegd: de democratie is zo belangrijk, die beschermen wij. En de belangrijkste spelers in die democratie, de politieke partijen, hebben een specifieke taak. Zweden heeft géén fascistisch verleden en kent een soortgelijke wet. Die verwijzing naar de Tweede Wereldoorlog wordt gebruikt door tegenstanders die maar één doel voor ogen hebben: ze willen niet dat hun partij wordt gecontroleerd op giften. Maar wij hebben als burgers gewoon het recht om te weten wie geld geeft aan politieke partijen.”

Toch klinkt ‘staatscontrole’ vervelend als het om politiek gaat.

“Heb het dan over controle door deskundigen. Het is in mijn opinie niet de bedoeling dat ambtenaren binnenvallen bij partijen, maar dat die partijen wettelijk verplicht zijn om aan een commissie volstrekte openheid van zaken te geven. Die licht de rapportages door en doet onderzoek als daar aanleiding voor is. Het grappige is dat de Voedsel- en Warenautoriteit precies zo werkt. De overheid zegt: mensen moeten niet vergiftigd worden in restaurants. Dus is er een inspectie die kijkt of daar geen kakkerlakken rondlopen. Wat is daar mis mee? Precies hetzelfde geldt voor de controle op kakkerlakken in de politiek.”

Wie neemt er zitting in die commissie van u? Wie is er onafhankelijk en heeft gezag?

“Ik kan me voorstellen dat in de externe commissie ter advisering wat ambtenaren van het ministerie van binnenlandse zaken zitten, maar ook leden van de Raad van State en deskundige hoogleraren die iets weten van financiën en boekhouden. De autonome Pieter van Vollenhovens van Nederland zijn hard nodig. In Oostenrijk worden de leden voor het leven benoemd en heeft de commissie groot gezag. Als je als partij op de vingers wordt getikt, ga je publiekelijk af.”

Lees ook: 

Commissie-Remkes: Voorkeurstemmen moeten belangrijker worden 

Vorige week adviseerde de commissie Remkes dat er meer  gewicht  moet worden gehecht aan voorkeurstemmen en er een bindend referendum moet komen. Hiermee kan de parlementaire democratie worden versterkt. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden