ColumnHans Goslinga

De Nederlanders zijn het vrijste volk ter wereld

De liberaal Thorbecke meende dat de Nederlanders onder zijn staatsbestel van ingetoomde machten, ‘het vrijste volk ter wereld’ konden zijn. Als ze zich maar verre hielden van zowel het ‘autocratisch als het demagogisch kompas’. In zijn bestel kon niemand een absolute wil laten gelden, de koning niet, maar ook het volk niet.

Thorbecke stond niet afwijzend tegenover de democratie, maar bekeek deze staatsvorm wel met argusogen. Als uitsluitend belangrijk was wat het volk of de meerderheid wilde, verviel in zijn ogen de vraag ‘naar wat recht, waar, goed en uitvoerbaar was’. Hij bezag de democratie dus, als zij niet werd beteugeld, als een bedreiging van de vrijheid. Dat is heel andere koek dan de opvatting van hedendaagse populisten dat de rechters, de bewakers van de rechtsstaat, een bedreiging vormen van de democratie. Zij zeggen een dikastocratie te vrezen, een bewind waarin de rechterlijke macht, op de stoel van de politiek kruipend, de dienst uitmaakt.

Moet je deze beduchtheid zien als een uiting van de latente spanning tussen de rechtsstaat en de democratie of zit er meer achter? Voor Thorbecke, die met zijn grondwet van 1848 de koning van zijn politieke macht beroofde, was van essentiële betekenis dat geen van de staatsorganen absolute macht heeft. Regering, parlement en rechters zijn zelfstandig, maar tegelijk deel van het geheel, zoals de ledematen van een lichaam. Ze moeten samenwerken en elkaar in evenwicht houden.

De oudste moderne democratie

Thorbecke’s beduchtheid was in zoverre terecht dat de rechtsstaat, zij het ook nog niet volmaakt, de oudste papieren heeft. Burgerlijke rechten en vrijheden waren er in de westerse wereld eerder dan de democratie. In mijn columns noem ik de Verenigde Staten vaak de oudste moderne democratie, maar feitelijk is dat niet helemaal juist. Het bestel dat de stichters ontwierpen was vóór alles een republiek die, bij wijze van groots experiment, wilde afrekenen met de gekroonde hoofden in de Oude Wereld.

In de Amerikaanse republiek was de volkssoevereiniteit weliswaar de bron van het staatsgezag (‘We the people’), maar stond niet de volksmacht centraal, maar de vrijheid van de burgers, die het beste beschermd leek in een stelsel van onderscheiden machten die elkaar in evenwicht hielden. Dit stelsel staat onder druk en raakt uit het lood, nu een president de tegenkrachten niet als gezonde correctiemechanismen beschouwt, maar stelselmatig uitmaakt voor ‘vijanden van het volk’.

De rechtsdenker Hirsch Ballin, oud-minister van justitie, zei zeven jaar geleden dat rechtsstaat en democratie niet los verkrijgbaar zijn. Ze zijn in ons bestel onverbrekelijk met elkaar verbonden. Maar dit is niet altijd zo geweest en zo vanzelfsprekend als het lijkt, is het niet. Hirsch Ballin bespeurde een tendens in de politiek de wil van de meerderheid tot de maat der dingen te maken, precies de beweging waar Thorbecke zich meer dan eeuw geleden bij voorbaat bezorgd over toonde.

Verabsolutering van de meerderheidswil

De natie is zeer gebaat bij een gezonde dynamiek tussen de staatsorganen, aangedreven door een kritische kijk. Maar het maakt een cruciaal verschil of kritiek voortkomt uit het rechtsprincipe als vitale kern van ons democratische stelsel of uit machtsdenken. Hirsch Ballin maakte zich destijds druk, omdat verabsolutering van de meerderheidswil de rechtsbescherming in gevaar brengt van burgers die tot politieke minderheden behoren. Er ontstaat zelfs een existentiële bedreiging als zij buiten ‘het volk’ worden geplaatst.

Thorbecke verbond aan het perspectief van vrijheid de voorwaarde dat de macht gedeeld en beteugeld zou zijn. Hoezeer populisten zich ook in hun naam met ‘vrijheid’ en ‘democratie’ associëren, met hun aanvallen op de tweede, derde en vierde macht (parlement, rechters, pers) laten ze zien dat ze de koppeling van de democratie aan vrijheid, waarheid en recht willen doorbreken. Ze varen op kompassen waarvan Thorbecke de natie verre wilde houden, richting een ‘illiberale democratie’, waarin de macht het recht schept in plaats van zich daaraan onderworpen acht.

De recente populistische aanvallen op rechterlijke vonnissen moeten naar mijn mening in dit perspectief worden begrepen. Het zal best dat Thorbecke iets te onthecht dacht, toen hij schreef dat besluiten in politiek niet alleen om de macht draaien, maar ook in lijn moeten zijn met de politieke rede als dienaar van de vrijheid. Onder die rede verstond hij niet afstandelijke rationaliteit, maar inzicht in het wezen en de bestemming der dingen.

Hoe je dat ook beoordeelt in tijden waarin de emotie regeert, zijn bestel met als wezen het recht functioneert na bijna twee eeuwen nog steeds behoorlijk. En wat betreft de bestemming, de Nederlanders mogen zich misschien wel het vrijste volk ter wereld noemen.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden