Column

De Nederlander? Nog nooit in levenden lijve tegengekomen

Koningin Maxima heeft 'de' Nederlander nog nooit gevonden. Beeld anp

Ach, die arme Máxima. In 2007 zei ze dat zij 'na zeven jaar Nederland dé Nederlandse identiteit niet had gevonden,' zo schreef deze krant.

Het is haar veelvuldig nagedragen, alsof zij daarmee had willen zeggen dat er helemaal niet zoiets als 'Nederlandersheid' bestaat. Die bestaat wel, maar alleen als een statistische abstractie, net zoiets als 'Jan Modaal', die ook nog nooit iemand in levenden lijve is tegengekomen.

Nu valt het natuurlijk niet mee uit te leggen wat die Nederlandse identiteit precies behelst. De filosoof Ludwig Wittgenstein heeft voor zoiets ooit de metafoor van de familiegelijkenissen bedacht. Wie op een verjaardagsfeest gaat kijken ziet al snel: Jantje heeft de neus van tante Marie, Kevin loopt net als zijn opa Jansen, en Elly heeft ook wel iets van die neus en als je haar ziet lopen: ja, nu je het zegt...

Dé 'telg Jansen' bestaat niet, maar op zijn eigen houtje-touwtjemanier hangt de familie Jansen niettemin zichtbaar samen. Ook al heeft oom Wim helemaal de neus van Jantje en Marie niet, net zo min als opa's loopje, maar wel de oogopslag van neef Ed wiens lach je gemakkelijk met die van Kevin verwart.

De samenleving

Bestaat er dan wel iets als zo'n familie-identiteit? Als we de gedachtengang van Margaret Thatcher volgen niet. Ooit merkte zij in een interview op dat er niet zoiets is als 'de samenleving'. Wat bestaat zijn mannen en vrouwen die allemaal hun ding doen, zo vervolgde zij. Maar 'de samenleving'? Nooit gezien.

Die opmerking kwam niet uit de lucht vallen. Voor de neo-liberaal Thatcher was het politiek net zo opportuun de samenleving te loochenen als het voor menige volksdenker is de Nederlandse identiteit onder vuur te zien liggen. Wie alleen maar gelooft in feiten en observaties zal Thatcher bijvallen. Wie meent dat we het zonder abstracte ideeën niet kunnen stellen de populist. Ze hebben allebei een beetje gelijk - maar pas wanneer we ze samen nemen en, net als bij het familiefeest, hun verschillen ín hun gemeenschappelijkheid zien.

En dan wordt het al snel vaag en clichématig. Ach ja, dat rare loopje van opa Jansen: voor je het weet gaat het op een koddige manier model staan voor de hele familie. Dan ís 'de Nederlander' op slag vergroeid met zijn Hema-worst en wee degene die daarbij geen stamppot lust - zelfs als bij hem geen blik met Haagse Hopjes veilig is.

Margaret Thatcher Beeld anp

Belg-Spaanse

In deze krant raakten daarom deze week van de weeromstuit Friezen en Groningers met elkaar slaags, en er zat ook nog een Limburgse tussen, geloof ik. Is het in het hoge noorden nu wel of niet gezellig, zijn de mensen er een beetje prettig voor elkaar? Ik mailde het stukje door aan mijn in Groningen studerende dochter. 'Wauw, zo veel haat jegens de Friezen!' schreef ze terug. 'En dit is dan nog binnen Nederland! Stel je voor hoe een Belg-Spaanse zich dan voelt - haha.'

Het is dit jaar voor het eerst dat zij in Nederland woont: het land waarvan haar ene helft de nationaliteit bezit. De andere helft is Spaans, dankzij haar moeder. Belg is ze helemaal niet, maar ze is wel in dat land geboren, getogen en heeft er gestudeerd. Ook dát is bij haar onder de huid gekropen - en eerlijk gezegd kwamen haar Nederlandse ervaringen er de afgelopen maanden niet zo heel gunstig af.

En ook ik betrapte me meteen op mijn verdedigingslinie. 'Het noorden is Amsterdam niet, zul je zien,' mompelde ik terug. Ja, het hemd is mij als geboren Amsterdammer nader dan de rok - ik geef het toe. Al weet ik mij in Brussel of Madrid onherroepelijk geïdentificeerd als 'den Hollander', ongetwijfeld inclusief het Hoge Noorden. Zo vaag en glibberig is nu eenmaal élke identiteit, ook de nationale. Maar wanneer het erom spannen gaat, heeft Máxima het weer gedaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden