De Navo gelooft in zichzelf

Het wordt in Brussel geen leven in luilekkerland voor Jaap de Hoop Scheffer. Als secretaris-generaal van de Navo moet hij volop aan de bak. Om te lobbyen, leiding te geven en politiek te laveren tussen Amerikanen en Europeanen. En vooral om het bestaansrecht van de Navo te verzekeren.

Meer dan veertig jaar kon de Navo zich zonder problemen staande houden. De alliantie had alleen af te rekenen met de protesten van de vredesbeweging. De Navo stond voor de collectieve veiligheid van haar leden. De manier waarop en de middelen die daarvoor werden bedacht, daar kon je het mee eens of oneens zijn.

Toen de Sovjet-Unie uit elkaar viel, verkeerde het bondgenootschap in grote verwarring. Al die jaren had de alliantie zich blind gestaard op de vijand en op het behoud van het evenwicht tussen twee grote machtsblokken.

En plots zag de Navo zich genoodzaakt haar strategie te herzien. Er werden partnerschappen gesloten met de landen van de vroegere Warschaupact. Het militaire bondgenootschap richtte zich op nieuwe taken, vredesoperaties vooral. In de Balkan ging de Navo aan de slag nadat eerst de Amerikanen, Britten en Fransen er de vrede hadden opgedrongen met conventionele militaire middelen.

Sinds 11 september 2001 mengt de Navo, op aandringen van de VS, zich ook in de strijd tegen het terrorisme en tegen de verspreiding van massavernietigingswapens. Tegelijk hebben de militaire conflicten in Afghanistan en Irak duidelijk gemaakt dat de VS, als het hen uitkomt, hun eigen partners kiezen om gewapenderhand de vijand aan te pakken. De Amerikanen hebben daarvoor de Navo niet nodig. De alliantie als zodanig speelt, ook in de toekomst, vooral een ondersteunende rol.

De Hoop Scheffer kan voortbouwen op het pad dat reeds is geëffend door de huidige secretaris-generaal George Robertson. De afgelopen jaren werd de Navo vaak bestempeld als 'niet relevant', een overbodige club. Maar de alliantie, die volgend jaar 26 leden telt, lijkt nog niet ten dode opgeschreven.

Die opmerkelijke veerkracht van het militaire bondgenootschap heeft te maken met het geloof in de eigen kracht. De Navo beschouwt zich, mede door de militaire suprematie van de VS, als de enige veiligheidsorganisatie. De afgelopen jaren zijn de banden met Rusland aangehaald. In mei 2002 sloten beide partners een nieuw samenwerkingsakkoord. De Russen hebben daardoor meer invloed op Europese veiligheidskwesties. Ook in Azië, China en met de landen rond de Middellandse Zee wil de alliantie de relaties verdiepen.

Paradoxaal genoeg onderhoudt de Navo nog niet zo lang formele betrekkingen met de Europese Unie. Die relatie is nog vrij vers. In december 2003 sloten beide organisaties een overeenkomst over het gebruik van Navo-middelen voor zelfstandige EU-vredesmissies. Maar de landen van de Europese Unie zijn onderling verdeeld over hun gemeenschappelijke defensiebeleid en de weg die gevolgd dient te worden. Nederland heeft nooit voorop gelopen in het voornemen om een autonome Europese defensie uit te bouwen, iets waar vooral de Fransen, en in mindere mate België en Duitsland, naar streven. De Hoop Scheffer vindt, net als de Britten, dat Europa niet over hoeft te doen wat de Navo al doet.

Afgelopen jaar op de top in Praag nam de Navo een besluit over de nieuwe bevelsstructuur. Die wordt afgeslankt en aangepast, zodat de Navo het hoofd kan bieden aan nieuwe opdrachten. Een belangrijk onderdeel van de transformatie is de oprichting van een snelle reactiemacht, de Nato Response Force. De komende tijd zal daarmee een begin worden gemaakt. Alle -vooral Europese- bondgenoten worden bij toerbeurt aangesproken om hun elitetroepen beschikbaar te houden.

De Navo heeft vorig jaar de weg geopend naar missies buiten het eigen Euro-Atlantische verdragsgebied. Afghanistan is daar het meest recente voorbeeld van. Vorige maand nam het bondgenootschap in Kaboel het commando over. De Navo biedt haar diensten ook aan bij de wederopbouw van Irak. Voorlopig blijft de hulp daar beperkt tot militaire steun aan Poolse Navo-troepen, die onderdeel zijn van de internationale coalitie en het bevel voeren over het zuidelijk deel van Irak.

Maar de bronnen zijn niet onuitputtelijk. Het aantal beschikbare troepen in Europa is beperkt. Terwijl de Amerikanen investeren in defensie, technologie en militair materieel, liggen de meeste Europese bondgenoten ver achterop. Secretaris-generaal Robertson heeft daar weinig aan kunnen veranderen. Zijn boodschap klonk wel door in de Europese hoofdsteden, maar de druk om te bezuinigen evenzeer. De Hoop Scheffer kan niet anders dan hetzelfde herhalen. Zijn eigen regering in Den Haag heeft zojuist besloten om een paar honderd miljoen euro te bezuinigen op het totaalbudget van de krijgsmacht; De Hoop Scheffer zal straks namens de Navo mopperen dat er juist geld bijmoet.

De Amerikanen zullen hem dat maar al te graag influisteren. Met De Hoop Scheffer krijgen ze een klassieke bondgenoot in Brussel, die in deze onveilige wereld nooit afweek van de strakke trans-Atlantische lijn. Aan de vooravond van de oorlog tegen Irak koos De Scheffer de zijde van de Washington, zonder zich heel nadrukkelijk af te zetten tegen de Europese bondgenoten die juist tegen de oorlog waren.

Dat neemt niet weg dat de nieuwe secretaris-generaal zich rekenschap moet geven van de verschillende inzichten die binnen het bondgenootschap aan de oppervlakte zijn gekomen. Voor het begin van de oorlog tegen Irak dreigde de Navo daardoor een crisis terecht te komen. Zelfs Robertson - verbeten en hard als het moest -wist geen uitweg meer door het verzet van de Belgen, Fransen en Duitsers tegen het sturen van troepen naar Turkije, als mogelijke uitvalsbasis voor de oorlog tegen Irak. De ruzie is misschien bijgelegd, maar heeft sporen achtergelaten.

De Schot Robertson had ervaring had als Brits defensieminister, voordat hij in Brussel werd benoemd. De Hoop Scheffer draait nog maar korte tijd mee als minister van buitenlandse zaken. Het gebrek aan internationale ervaring was blijkbaar geen obstakel bij de uiteindelijke keuze. Zoveel kandidaten waren er bovendien niet.

De Hoop Scheffers diplomatieke ervaring komt straks van pas. Zij belangrijkste opgave is het bewaren van de harmonie in de Navo, die volgend jaar al 26 leden telt, waaronder een groot aantal landen van het voormalige Warschaupact. Zijn grootste uitdaging wellicht om een debat te beginnen over de verdere toekomst. De richtingen zijn de afgelopen jaren verkend, maar fundamentele keuzes zijn niet gemaakt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden