De nauwe banden tussen een kerkje en een kasteel

De eerste zondag van advent. Kerst op til, al lijkt er eerder voorjaar in de lucht te zitten, zo zacht is het. Onder een steeds verder opklarende lucht zal dit de wandeling worden van de gemiste viersprongen en T-kruisingen. Maar dat kunnen we vooral onszelf verwijten. We gingen immers op stap met een wandelgidsje uit 1986.

COKKY VAN LIMPT

Het brengt ons naar Middachten en Ellecom, aan de oostrand van de Veluwezoom. Op het bijgaande kaartje staat de route die we in werkelijkheid hebben gelopen. Door het missen van de eerste viersprong, die inmiddels geen viersprong meer is, kwamen we hoger uit in de Middachter bossen dan de routebeschrijvers bedoelden, maar dat blijkt een gelukkige vergissing. Het is ontegenzeggelijk fraaier om hoog over de Oude Arnhemseweg te lopen, met schitterende uitzichten tussen de kale(nde) bomen door, dan laag in de buurt van de spoorlijn te blijven.

Wandelaars die de omgeving goed kennen, overtuigen ons hiervan ten overvloede. ,,U loopt nu door de mooiste bossen van Nederland.'' Gigantische naaldbomen en een overvloed aan beuken bepalen hier het heuvelachtige landschap. We genieten van de kale vormen, zoals Adriaan Morriën ze beschrijft in 'Beginsel':

De boom schudt zijn bladeren af

en brengt zich tot de bedelstaf

Pas nu wordt zichtbaar hoe zijn stam verloopt

en wat hij met zijn takken heeft bedoeld.

Het aardige van deze wandeling is de combinatie van natuur en cultuur. Na de Middachter bossen wachten ons nog akkers en weilanden maar ook het bijzonder fraaie hervormde kerkje van Ellecom en het Kasteel Middachten. Over beide valt wel het een en ander te vertellen. De historie van het kerkje gaat terug tot 700-900, toen op dezelfde plek een houten kapelletje heeft gestaan van 11x6 meter. In 900 is dat door brand verwoest, waarna meteen werd begonnen met de bouw van een nieuwe stenen kerk. Van die kerk, die werd opgeleverd in 1000, staat het koor nog overeind en ook de toren, zij het niet recht. Het middengedeelte van de kerk is verdwenen en/of later bijgebouwd.

Middeleeuwse kerkkoren hebben soms drie, soms vijf, soms zeven ramen -alledrie getallen met een religieuze symboliek. Drie is het zinnebeeld van de Drieëenheid van Vader, Zoon en Heilige Geest. Een koor met zeven ramen verwijst naar het aantal dagen dat volgens de Bijbel nodig was om de aarde te scheppen. Het koor van het kerkje in Ellecom heeft vijf ramen en beeldt daarmee de vijf open wonden uit van Jezus aan het kruis.

In het Ellecomse kerkkoor bevinden zich ook drie wapenschilden. Die hebben geen symbolische betekenis, maar geven zichtbaar blijk van de verbintenis van de hervormde gemeente met het Huis Middachten. Tijdens de Reformatie, in de periode 1583-1591, koos de toenmalige priester de zijde van de hervormde kerk, en nam behalve zijn parochianen ook het kerkgebouw mee. De Heer van Middachten volgde de plaatselijke zielenherder en veranderde eveneens van geloof. Hij kreeg het Collatierecht, het recht om de predikant te benoemen. Pas bij de Grondwetswijziging van 1922 zou hem en andere Heren dit recht worden ontnomen.

Ook in financieel opzicht was de hervormde gemeente nogal afhankelijk van haar Heer. Heer en gemeente waren zozeer met elkaar verstrengeld, dat Graaf Bentinck van Waldeck Limping nog in 1931 de mening was toegedaan dat het kerkgebouw niet de hervormde gemeente toebehoorde maar hem. Deze onduidelijkheid bleek, toen de graaf in dat jaar afstand deed van zijn kerkelijke functies. Bij deze gelegenheid wilde hij tevens de financiële relatie herzien, die er tussen hem en de gemeente bestond. Hij stelde de gemeente voor dat deze de kerk en de naastgelegen pastorie voor een klein bedrag van hem zou huren. Na vijftien jaar touwtrekken om de eigendomsrechten op de gebouwen, trok de hervormde gemeente uiteindelijk aan het langste eind.

Over de ligging van het oorspronkelijke kasteel Middachten, dat omstreeks 1100 of nog eerder gebouwd moet zijn (het huidige landhuis stamt uit 1847), is destijds goed nagedacht. Drangwater uit het heuvelland zorgde voor een immer gevulde gracht en voor was- en drinkwater. De IJssel ligt dichtbij, zodat de kasteelheer tol kon heffen op scheepvaart, visvangst en de vangst van waterwild. Ook de Middachter bossen waren rijk aan wild en de weilanden en door löss vruchtbare akkers zorgden voor een bloeiend boerenbedrijf.

In 1315 werd het kasteel opgedragen aan Graaf ReinaldI van Gelre, die het weer in leen teruggaf aan de schenker, Heer Everhard van Middachten. Diens zoon Hendrik werd in 1340 door Graaf ReinaldII beleend met het Wildfursterambt op de Veluwe. Dat betekende dat hij niet alleen op de gehele Veluwe mocht jagen, maar ook het alleenrecht verkreeg op de jacht en vangst van het grove wild dat zich binnen de Heerlijkheid Middachten bevond, en van al het kreupele en verlamde wild over de hele Veluwe. Dit jachtrecht oversteeg zelfs de rechten van de hertog. Die was verplicht om, 'zo vaak de Heer van Middachten dit begeerde, een stuk grof wild voor diens keuken te leveren'. Het spreekt voor zich dat de Heer dit recht 'bestendig uitoefende'.

Het enige 'wild' dat we nu nog in de buurt van het kasteel ontwaren, zijn de reuzachtige karpers in de slotgracht. ,,Ze zijn heel oud, sommige al 35 jaar'', vertelt de buiten rondscharrelende kasteelheer, graaf Ortenburg, met een licht Duits accent. ,,Ze houden het water van de slotgracht schoon, net als de karpers bij Versailles.''

Binnen worden de voorbereidingen getroffen voor de jaarlijkse kerkstmarkt, die vanmiddag en morgenmiddag nog bezocht kan worden. De graaf en de huidige eigenaresse van het kasteel, gravin Ortenburg-Bentinck, bewonen een klein deel van het kasteel dat, op hun privé-ruimten na, een aantal keren per jaar te bezichtigen is. De kasteeltuinen zijn in de winter gesloten, maar worden van half mei tot half september opengesteld voor het publiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden