De natuur, voer voor filosofen

Wat zegt de filosofie over het buitenleven? Lange tijd niet veel goeds, ontdekt Monica Wesseling. Wat is er toch mis met de wilde natuur?

Al dagenlang wil het niet licht worden. De wereld is somber. De stad onrustig. Buiten is het veilig. Daar gebeurt niets. Behalve de loop der dingen. Daar rest hoogstens een strijd tegen de elementen, maar vooral een opwekkende en geruststellende verwondering over de natuur. Juist dan lees ik het boek 'Filosofische wandelingen' van Eric Brinckmann waarin hij de ontwikkeling van onze relatie met 'het buiten' onderzoekt en precies het omgekeerde constateert. De huidige mens vindt houvast in de stad met al zijn regels en structuur. Buiten betekent chaos; niet weten wat te verwachten. Vandaar de neiging om van buiten, binnen te maken. Om ook het landschap en zelfs de natuur te onderwerpen en vooral structuur te geven.

Die vervreemding is oud, zo leert het boek. Mooi te zien aan het woord dat Germanen en Grieken aan een woud gaven. Het Germaanse betekende vrijheid, het Griekse chaos. Het chaosbeeld beklijft.

Eeuwen later roept in de westerse wereld ook kerkvader Augustinus de goegemeente op naar binnen te gaan. Daar wordt een mens niet afgeleid door bendes, wolven, ziekten, zompigheid of schoonheid en komt tot contemplatie. De pestuitbraken van de 14de eeuw doen in zekere zin het tij keren. Plots is buiten gezond en de stad gevaarlijk. Dat buiten moet dan wel worden begrepen. Bemiddelde burgers beginnen te botaniseren en de cartografie floreert. De 17de eeuw brengt het militaire landschap met de eerste waterlinies; het land weerbaar en van nut. Maar ook deze blik blijkt aan verandering onderhevig. De romantiek komt op; de woeste natuur wordt weer aantrekkelijk, opnieuw slechts bij de gratie van een geloof in de maakbaarheid. Gevaren zijn aantrekkelijk, maar nooit reëel. Dat romantische beeld is volgens schrijver en filosoof Brinckmann nooit verdwenen; buiten is plezant, mits voorspelbaar, geordend en 'voorzien van een goed glas'.

In tien wandelingen loopt Brinckmann van de tijd van verbondenheid naar de huidige vervreemding. Ik kies voor vijf, die zit daar mooi tussenin. Naar Deventer, bakermat van de Moderne devoten, een godsdienstige stroming geïnspireerd door de mysticus Ruusbroec. Die Ruusbroec blijkt een man naar mijn hart. Hij trok het woud in om daar, aanvankelijk in eenzaamheid, te midden van die woeste weelde tot inzicht te komen.

Het is mooi mistig als ik in Deventer arriveer. De damp dempt de geluiden en maakt de wereld klein. Gelukkig maar, want niet alleen wordt met het nodige kabaal de bestrating opgebroken, hier is bovendien ook het onzinnige bladblazen doorgedrongen. Allengs wordt het rustiger en kan ik me op mijn kleine onderzoek naar de verhouding 'gemiddelde'-mens/natuur richten. Groen lijkt hier in elk geval omarmd te worden. Aan een boom hangt een buitenmaats vogelhuis en ernaast bloeien de laatste zonnebloemen. Natuur met mate. De bessen van de kardinaalsmuts in stadspark het Nieuwe Plantsoen fonkelen ondanks het omfloerste licht en rakelings schiet een buizerd voorbij. De herfstbladeren zijn nog steeds als kunstige geelbruine schilderingen; het verbruinen en verteren is nog niet begonnen. Nog even een woonwijk door, langs een geurende houtzagerij, en dan is daar dat echte buiten. Niet te woest, maar gelukkig wel eigenzinnig. Boomklever en boomkruiper roepen vanuit hoge bomen en twee paddenstoelen staan als poortwachters langs het pad. Landgoed Nieuw-Rande met zijn Engelse landschapsstijl, een tuinstijl die met golvende lijnen, glooiingen en onverwachte doorkijkjes natuurlijk moest lijken, tekent mooi de bijna schizofrene verhouding tot de natuur. Net als het prikkeldraad even verderop. Hoe kun je land bezitten? Wie zegt dat de aarde opdeelbaar is?

Verderop zit een groep roeken; vogels die - verjaagpogingen ten spijt - vreten, schreeuwen, schijten zoals het hun belieft. Fier stappen ze over het veld. Gelijk hebben ze. De kloosterkerk is van een geheel andere orde, mooi verstild. In de 14de eeuw bouwden de Zusters van het Gemene Leven - volgers van de Moderne Devotie - eigenhandig, op een rivierdonk te midden van moeras, hutjes van leem als pril begin van een klooster. Ootmoed, zelfvernedering en deugdzaamheid stonden hoog in het vaandel. Toch fijn om op vrije voeten te zijn. Vinden de op het pleintje scharrelende kippen vast ook. Na het klooster is er het boerenveld. Niet verheffend, maar ach, de mist verdunt en Ruysdaelluchten worden zichtbaar. Voor me lopen twee mannen die, druk gesticulerend, bijna huppelend discussiëren, steeds stoppend om te wijzen en te lachen. Even huppelen we met zijn drieën - hoe simpel kan ontmoeting zijn - tot zij rechtdoor gaan en ik linksaf sla. Een groet en ik loop het land van de IJssellinie binnen. De linie werd begin jaren vijftig aangelegd en moest door inundatie van een brede strook land tussen IJsselmuiden en de Ooijpolder een Russische opmars stuiten. De linie werd nooit echt in stelling gebracht; niet zozeer omdat Radio Moskou het bestaan ervan verklapte als wel vanwege de opkomst van zwaarder geschut.

Er zijn gelukkig wel mooie relicten als stuwen zoals die bij Olst, inlaten en sluizen. Waterrijk land met her en der een plukje ganzen. Ze negeren me volledig: het gras is te aanlokkelijk. Ik eindig gekunsteld, op landgoed De Haere. Landschappelijk fraai maar zo vreselijk vormgegeven. Zo getemd, zo bedacht. Het wordt tijd voor wat echte natuur.

undefined

Boek

Het boek 'Filosofische wandelingen, Denken over binnen en buiten door de eeuwen heen', is met 320 pagina's meer een leesboek dan een wandelboek. Ontegenzeggelijk interessant, maar soms pittige kost, ook al door het grote aantal denkers dat wordt aangehaald. Accurate routebeschrijvingen, maar weinig informatie over bezienswaardigheden onderweg. KNNV Uitgeverij, euro 24,95, ISBN 9789050114844.

undefined

Tocht

Ik liep van Deventer naar Olst. Start NS Deventer, einde bushalte Hengforderweg Olst. Van daar met bus 161 naar Zwolle of Deventer (niet op zondag). Lengte 15 km.

Horeca: in Deventer, op landgoed Nieuw-Rande hotel Gaia (leuk gek) en op landgoed De Haere.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden