De natuur redt zich wel, maar de mens?

Vrouwen van de Zo'é-stam in het Amazonewoud in Brazilië. Beeld Photographs by Sebastião SALGADO / Amazonas images

Acht jaar lang werkte fotograaf Sebastião Salgado aan zijn Genesis-project. Het leverde adembenemende beelden op van ongerepte natuur, dieren en bedreigde stammen. 'Ja, er is hoop', zegt hij.

Wanneer het precies misging? Sebastião Salgado (73), dezer dagen in Rotterdam waar zijn Genesis-project te zien is, houdt het zelf op eind jaren negentig. "Ik was ziek van alle ellende die ik had gezien. De genocide in Rwanda, de slachtpartijen in Burundi, Congo. De vluchtelingenkampen, de uitzichtloosheid: het maakte me depressief, ik voelde me dood, had ook allerlei fysieke klachten."

En dat terwijl Salgado met zijn zwart-witfoto's op het toppunt van zijn roem was. Vooral de indringende sociale fotoprojecten waaraan hij jarenlang had gewerkt, zoals 'Workers' (waarvoor hij wereldwijd arbeiders vastlegde) en 'Migrations' (over vluchtelingen- en migrantenstromen) droegen daaraan bij. "Mijn arts zei: 'Hou ermee op'." Toen belde ook nog zijn vader uit Brazilië naar Parijs, waar Salgado woont. Of Sebastião samen met zijn vrouw Lélia de boerderij in Brazilië wilde overnemen. "Mijn ouders waren op leeftijd. En ja, wat doe je dan?"

Keerpunt

Maar het paradijs uit zijn jeugd bestond niet meer. De boerderij in de bergen was vervallen, het ongerepte bos dat erbij hoorde, was verdwenen, net als op veel andere plekken in Brazilië. Salgado: "Waar waren de riviertjes? Waar waren de wilde dieren, de alligators in de rivier, de vogels? De bodem was uitgeput, het land was net zo dood als ik me voelde. " En toen zei Lélia: waarom herstellen we de natuur niet?

Dat was het keerpunt in zijn leven zegt de fotograaf. Deskundigen werden ingeschakeld, fondsen aangeboord. "En we plantten driehonderd verschillende inheemse bomensoorten aan. Er gingen wel bomen dood, maar steeds meer bomen overleefden. Inmiddels zijn er 2,5 miljoen bomen aangeplant. En zie: de heuvels werden weer groen. En de vogels kwamen terug. En de wilde dieren kwamen terug. En de planten. En de bodem kon weer water opnemen en afvoeren in riviertjes: het hele ecosysteem herstelde."

(tekst loopt door onder de afbeelding)

Een Zuidkaper, ook wel bekend als de Australische walvis, bij het schiereiland Valdés in Argentinië. Beeld Photographs by Sebastião SALGADO / Amazonas images

Dat gaf hem enorm veel hoop, zegt Salgado. "Zoveel inspiratie dat ik zelfs terug wilde naar de fotografie. Ik moést een project doen over de natuur. Over de schoonheid en kwetsbaarheid van de planeet." Daarmee was Genesis geboren, want, was de gedachte, laten we terug gaan naar de tijd toen de aarde nog heel was. "46 procent van de aarde is immers nog zoals het toen was", zegt de fotograaf.

Jaren van research volgden, van fondsenwerving en contacten leggen: met gidsen, tolken, of om vergunningen te regelen. Salgado wordt daarbij ondersteund door een vaste groep medewerkers, onder wie zijn vrouw en zoon. En op 4 januari 2004 zette hij voet aan land op de Galapogos-eilanden.

Dat was spannend, zegt Salgado. "Ik had mijn leven lang vooral mensen gefotografeerd. Geen landschappen of dieren." Voor Genesis stonden ook inheemse stammen op het verlanglijstje, stammen die nauwelijks waren aangeraakt door de vooruitgang. "Dat leek me enorm spannend. Maar mensen zijn eigenlijk overal hetzelfde. Hun behoeften en emoties kan je begrijpen. Maar hoe zit dat bij dieren?" Op de Galapogos wilde hij bijvoorbeeld een reuzenschildpad fotograferen. "Maar die zijn schuw, ze liepen telkens weg." Totdat hij door de knieën ging en op zijn ellebogen naderbij kroop. Toen keek het dier hem opeens in de ogen. "Het kwam, nieuwsgierig, dichterbij. Ging ik achteruit, dan kwam het nog meer naar me toe. Zo maakte ik die foto." Nee, niks telelens; de afstand tussen hem en dier was hooguit 75 centimeter. "Ik houd niet van telelenzen. Negentig procent van wat ik doe, doe ik met standaardobjectief."

(tekst loopt door onder de afbeelding)

Stormbandpinguïns op een ijsschots op de Zuidelijke Sandwicheilanden. Beeld Photographs by Sebastião SALGADO / Amazonas images

Balans met de natuur

In totaal maakte hij ruim 32 reizen en bezocht hij veertig landen. Veel deed hij te voet, maar ook per vliegtuig, kano, boot, soms met een luchtballon. In Ethiopië waren voor een maandenlange expeditie ezels geregeld.

"Ja, het heeft mijn leven veranderd. Als je wekenlang alleen bent in de bergen, bijvoorbeeld in Alaska, raak je vanzelf onder de indruk van de kwetsbaarheid maar ook de kracht van de planeet. Die redt zich wel, de natuur gaat altijd door en kan zich herstellen. Ook soorten zullen zich wel redden. Maar of ook onze soort het redt, betwijfel ik."

"Ik was te gast bij een inheemse stam. Ik plukte daar een ananas en wilde die delen met een jager. Maar die weigerde, hij wilde zelfs geen stukje aannemen van mij. "Want dieren ruiken het als ik ananas in mijn handen heb gehad", zei hij. Dat trof me, zulke kennis! Net zoals die jager die hoog in de bomen klom, met handen en blote voeten, terwijl hij apen achterna zat met pijl en boog. Dat zijn ook mensen - maar wij kunnen dat niet meer. Zij leven nog in balans met de natuur, wij niet. Maar toch, herstel van ecosystemen is ook mogelijk. Wat dat betreft ben ik ook een optimist: het kan, als we willen."

De expositie 'Genesis' is te zien in het Nederlands Fotomuseum te Rotterdam van 15 juni tot en met 17 september.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden