De natuur biedt een luisterend oor

De boom is een oeroud religieus symbool, leert een expositie in het Museum voor Religieuze Kunst in Uden. Sommige kunstwerken roepen bij de bezoekers agressie op.

Een Papoea in sportbroek en mouwloos shirt zeult met een houten kruis door de jungle. Hij heeft net zelf het hout gehakt, een inkeping gemaakt voor de dwarsbalk en het kruis op zijn schouders gelegd. Als een moderne Jezus met een kroon van bladeren om zijn hoofd, verdwijnt hij in het kreupelhout. De openingsfilm van de tentoonstelling 'De boom in natuur, cultuur en religie' in het Museum voor Religieuze Kunst, roept al direct veel vragen op. Staat de jungle voor de ongerepte paradijselijke natuur? En wat doet een kruisdrager dan in die romantische omgeving, of is die jungle niet zo arcadisch als wij willen geloven?

De tentoonstelling in het museum stelt de boom centraal. Wat doen bomen in een museum voor religieuze kunst? Begon de kerstening in 723 niet met het omhakken door Bonifatius van de Donareik? Al snel blijkt dat religie en bomen sterk met elkaar verbonden zijn. Zo is er bijvoorbeeld in de tentoonstelling veel aandacht voor de Mariaverering rond een boom. Al vanaf 1350 duiken er verhalen op van mensen die Mariabeelden in bomen vinden. Vaak is dit een reden om bij de boom een kapel te stichten, of er volgen bedevaarten naar de boom.

In de tentoonstelling is ook ruimte voor de stamboom van de profeet Mohammed of voor de boom waaronder Boeddha verlicht raakte. Ook zijn er bomen uit het christendom, die in een figuurlijke betekenis voorkomen in de Bijbel. Jezus vergelijkt zichzelf met een wijnrank en de profeet Jeremia noemt de rechtvaardige mens als iemand die is als een boom bij een rivier met wortels die tot in het water reiken. Vele facetten van de boom komen in de tentoonstelling aan bod. De boom als mythisch object, als metafoor of als schuilplaats.

De bomen uit het paradijs zijn als uitgangspunt voor de tentoonstelling gekozen, vertelt conservator Wouter Prins. In het bijbelboek Genesis wordt gesproken over twee bomen die in het midden van het paradijs stonden: de levensboom en de boom van de kennis van goed en kwaad. "De levensboom verwijst naar de zich steeds weer vernieuwende natuur, de boom van de kennis van goed en kwaad symboliseert de cultuur", legt Prins uit. Maar waren het echt twee bomen? Ging het niet eigenlijk om één boom? Steeds meer exegeten zijn die mening toegedaan. Prins ziet in de schrijver van het Genesisverhaal dan ook een briljant denker: "Het is alsof de auteur rekening houdt met het perspectief van de personages. Voor Adam en Eva is er maar één boom, maar voor de lezers, buiten het paradijs, zijn het er twee. Binnen het paradijs is er maar één wereld waarin alles samenhangt. Maar buiten het paradijs heerst de wet van het onderscheid, van het verschil tussen natuur en cultuur, tussen lichaam en geest, tussen naakt en gekleed zijn."

Dit onderscheid tussen natuur en cultuur speelt een belangrijke rol in de tentoonstelling. Veel kunstenaars spelen met dit motief. Zo hangt er in het museum een knipselwerk van de Canadese kunstenaar Ed Pien. Het kunstwerk trekt de aandacht door zijn enorme omvang. Het werk laat een omgekeerde boom zien. Alsof de wortels in de hemel liggen en de kruin op de aarde stoot. Een bekend thema in de kunst. Als je wat langer kijkt, zie je tussen de takken figuren van mensen. Prins wil niet echt een voorkeur uitspreken voor het bijzonderste kunstwerk uit zijn collectie, maar dit vindt hij wel een topstuk.

In het restaurant van het Udense museum is op de muur een 'wensboom' geprojecteerd. Dit interactieve kunstwerk van Madelon Hooykaas kan niet zonder de inbreng van de bezoekers. Zij kunnen via een toetsenbord een wens achterlaten in de boom. Als dit gedaan is, bot er een knopje uit aan de boom. Is de wens uitgekomen, dan kan de bezoeker dat via internet laten weten, waarna de knop verandert in een blad en de boom verder groeit.

In het restaurant zitten wat vrouwen van rond de zestig met een Brabants accent over het toetsenbord gebogen. Al nippend aan hun koffie bedenken ze een wens voor de boom. Op verzoek van de kunstenares laten de bezoekers geen materiële wensen achter in de boom. Dus geen teksten als: ik wens een Porsche, een jacuzzi of de nieuwste iPad. Daarom wenst iemand dat 'alle wezens innerlijke vrede mogen hebben', hoopt een ander 'leuke mensen' te ontmoeten op vakantie en wenst een derde 'een lekker fris buitje'.

In de tentoonstelling wisselen oude en nieuwe kunstwerken elkaar af. Zo zijn er middeleeuwse boeken te zien, maar ook fotoreportages. Sommige kunstwerken zijn speciaal voor de tentoonstelling gemaakt. Buiten het museum is er een fietsroute uitgezet langs 'stille getuigen'. Dit zijn acht bouwwerken die zowel iets weg hebben van een boomhut als van een biechtstoel. 'De natuur biedt een luisterend oor, en de boom vertelt het niet verder', luidt de toelichting.

Enkele kunstwerken zijn deze zomer vernield en moesten hersteld worden. "Een proleterige actie", vindt conservator Wouter Prins. "Sommige mensen waren tegen deze kunstwerken. Die zouden tussen hen en de natuur in staan. Daarin zie je ook weer die scheiding tussen cultuur en natuur. Maar je kunt je ook afvragen hoe natuurlijk de natuur in de Nederland is."

Een indrukwekkend kunstwerk in het museum is van schrijver/kunstenaar Armando. Hij roept in zijn kunstwerk de bomen die bij kamp Amersfoort in de Tweede Wereldoorlog stonden ter verantwoording. Ze zagen de verschrikkingen, maar deden niets.

Foto's van donkere hoge bomen tegen een grijze onstuimige lucht roepen een beladen sfeer van zwaarmoedigheid en droefgeestigheid op. Net als de profeet Jeremia lijkt Armando de mens te vergelijken met een boom. Bij Jeremia was die mens nog rechtvaardig, bij Armando is hij schuldig.

Museum voor Religieuze Kunst
De tentoonstelling 'De Boom, in natuur, cultuur en religie' is tot 11 november te zien in het Museum voor Religieuze Kunst in Uden. Het museum is van dinsdag tot en met zondag geopend, in het weekend alleen 's middags.

Over de tentoonstelling is ook een boekje verschenen. Dit boekje kost 10 euro en is verkrijgbaar in het museum en op de website van de distributeur: www.uitgeverijveerhuis.nl

Het Museum voor Religieuze Kunst is gevestigd in een gedeelte van de abdij in Uden aan de Vorstenburg 1. www.museumvoorreligieuzekunst.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden