De Nam: melkkoe van Nederland, zonder vet op de botten

Beeld studio vonq

Jarenlang sponnen via de Nam de Nederlandse staat, Shell en Exxon garen bij de gaswinning in Groningen. Nu de productie wordt teruggeschroefd en er steeds meer claims volgen, is de vraag: wie gaat al die bevingsschade betalen?

Een groot woord: mijlpaal. Misschien is mijlpaaltje beter. Op 2 juni 2017 wordt er eentje bereikt bij de Nam. Het is geen olievondst, zoals in 1943. Dan wordt midden in oorlogstijd bij Schoonebeek olie ontdekt, een vondst die voor de bezetter wordt verzwegen en die vier jaar later leidt tot de oprichting van de Nederlandsche Aardolie Maatschappij, een dochterbedrijf van Shell Nederland en Standard Oil Company of New Jersey (Esso, nog later: Exxon) dat de stroperige Schoonebeekse olie gaat oppompen.

Het is ook geen gasvondst, zoals in 1948 in Coevorden, de gemeente die drie jaar later als eerste in Nederland op aardgas kookt. En het is natuurlijk geen mijlpaal à la die van de 22ste juli 1959, als de Nam in Kolham bij Slochteren een gasveld aanboort dat later het Groningenveld gaat heten.

Net als in 1943 wordt die vondst onder de pet gehouden, al wordt minister De Pous (economische zaken) wel geïnformeerd. De Nam vreest dat andere oliemaatschappijen in Nederland naar olie en gas gaan zoeken en daar zitten Shell en Esso niet op te wachten: het is immers nog niet zeker dat zij het net ontdekte veld mogen exploiteren. In de loop van 1960 schrijven kranten over een ‘enorm’ gasveld, en de Nam bevestigt dat: 60 miljard kubieke meter gas, is de eerste schatting. In 1963 wordt gesproken over 1100 miljard kuub, later blijkt het veld 2800 miljard kuub te bevatten. De Nam heeft in Kolham iets gigantisch aangeboord: een van de grootste gasvelden ter wereld.

Ingrijpende operatie

Shell en Esso beseffen het belang van de vondst. Maar hoe moet het verder? De meningen zijn verdeeld, schrijven Aad Correljé, Coby van der Linde en Theo Westerwoudt in hun in 2003 verschenen boek ‘Natural gas in the Netherlands’. Shell mikt op leveranties aan grote afnemers. De ideëen van Esso draaien om de kleinverbruikers. Als die massaal aan het aardgas gaan, is de afzet voor decennia verzekerd. Voorwaarde is dat Nederland overstapt van kolen, olie en stadsgas op aardgas: een ingrijpende operatie. Het plan van Esso wint. In 1963 begint de gasproductie. De Nam, bemand met personeel van Shell maar voor de helft eigendom van Esso, mag dat doen.

Voor welke prijs? Dat is geheim, maar volgens Correljé, Van der Linde en Westerwoudt gaat grofweg 70 procent van de gasopbrengsten naar de staat en 30 procent naar de Nam. Het is, volgens hen, een opmerkelijke deal. Meestal is het staatsaandeel in de opbrengsten bij zulke deals in die tijd lager. Maar er speelt nog iets.

De prijs van het gas wordt gekoppeld aan de prijs voor alternatieve brandstoffen als olie. Gas mag niet duurder zijn die alternatieven, heet het. Dat klinkt redelijk. Maar er is geen koppeling tussen de gasprijzen en de kosten om het gas uit de bodem te halen. Die kosten zijn relatief laag. Het Groningenveld is, schrijven Correljé c.s. een ‘zeer lage-kostenveld’. Naast de staat kunnen ook Shell en Esso er dus goed op verdienen.

Nederland Aardgasland

De link met het mijlpaaltje van 2 juni 2017 is bijna gelegd. In de tussentijd gebeurt er veel. In 1968 is Wijk aan Zee de laatste gemeente die op het gasnet wordt aangesloten. In 1969 kookt 85 procent van de Nederlanders op aardgas. Centrale verwarming wordt normaal. In zes jaar is Nederland een aardgasland geworden. Een land met een schone brandstof, veel schoner dan kolen, al speelt dat argument dan nog geen rol. Het hoofdkantoor van de Nam verhuist van Oldenzaal naar Assen, vlakbij Slochteren.

De Nam blijft speuren naar olie en gas op land en op zee. In 1975 begint ze met gaswinning op zee. Door gas uit de ‘kleine velden’ op te pompen, wordt het Groningenveld ontzien en kan Nederland langer plezier hebben van zijn ‘bel’ onder Slochteren. In 1975 is het veld nog goed voor ruim 80 procent van de gasproductie, in 1976 piekt de ­productie uit het veld: 87,7 miljard kuub. In die jaren piekt ook de totale Nederlandse gasproductie.

Export

In 1964 gaat het eerste gas de grens over, naar Duitsland. In 1970 wordt 10 miljard kuub uitgevoerd, in 1975 ruim 50 miljard kuub. Nederland is dan een gasexportgrootheid. Ook financieel heeft Nederland plezier van zijn gas. De 70-30 regeling met Shell en Exxon is in de jaren zeventig aangepast, het staatsaandeel in de opbrengsten wordt groter, grofweg zo’n 85 procent. In 1985 zijn de gasverkopen goed voor meer dan tien procent van de overheidsinkomsten. Dat de gaswinning nadelen heeft, wordt ook duidelijk. De Groningse bodem blijkt te dalen en op 26 december 1986 is er een aardbevinkje bij Assen.

En de Nam? Die speurt naar nieuwe gasvelden. Ze produceert gas (en wat olie), onderhoudt haar installaties en rukt uit als er onraad dreigt, wat niet vaak gebeurt. Bij Norg en Grijpskerk slaat de Nam gas ondergronds op – voor als er onverhoedse tekorten ontstaat. In de Noordzee ontstaat een groot pijpleidingennetwerk waar veel gasvelden op zijn aangesloten. De Nam is een van de grootste werkgevers van Noord-Nederland. In 2007 voorspelt directeur Roelf Venhuizen dat de Nam nog tot 2080 met het Groningenveld bezig zal zijn.

Geheimzinnig

Hoe belangrijk de Nam ook is, het bedrijf houdt iets geheimzinnigs. De Nam is niet beursgenoteerd en hoeft als dochter van Shell en Exxon geen jaarverslagen te publiceren. Dat doet de Nam ook niet. Bedrijven die zaken doen met de Nam weten niets van de financiële situatie van de gaswinner: wel weten ze dat de Nam eventueel bij moeder Shell kan aankloppen. Wat de Nam overhoudt aan de gaswinning, hoe vol haar kassen zijn en wat Shell en Esso/Exxon eraan verdienen, blijft geheim. Geruchten gaan er wel. Dat de Nam een goudmijn is voor Shell, in sommige jaren goed voor 10 procent van concernwinst.

Dan is het 2 juni 2017. Een Europese richtlijn verplicht mijnbouwbedrijven vanaf 2016 inzicht te geven in hun betalingen aan overheden. De Nam voldoet daaraan en deponeert, naar eigen zeggen omdat ze transparant wil zijn, een jaarverslag bij de Kamer van Koophandel. Het eerste publieke jaarverslag in 69 jaar is een feit. Eindelijk is er inzicht in Nams financiën – en er is nog iets opmerkelijks.

2016 is, zo valt te lezen, geen makkelijk jaar geweest voor de Nam. Het personeelsbestand is met bijna een kwart gekrompen: van 2097 naar 1594, gerekend in voltijdsbanen. De oliewinning in Schoonebeek, gestaakt in 1995 en weer opgepakt in 2011, heeft stilgelegen vanwege een lek in een pijpleiding en draait met verlies. De gasprijzen zijn laag geweest, de gasproductie ook.

Natuurlijk meldt de Nam waarom die productie laag is. Nadat op 16 augustus 2012 de aarde schudde onder het gehucht Huizinge en er meer aardbevingen volgden, heeft de Nam de productie van het Groningenveld fors moeten verminderen. Aan de staat is in 2016 3 miljard euro overgemaakt – in 2013 toen de gasproductie veel hoger was, was dat nog 15,4 miljard euro, de grootste staatsgasjaarwinst ooit. De Nam meldt dat de staat sinds 1963 zo’n 275 miljard aan het Nederlandse gas heeft verdiend. Maar niet hoeveel Shell en Exxon eraan hebben overgehouden.

Geen gemakkelijk jaar. Toch resteert, na de afdrachten aan de staat, een winst van 526 miljoen euro. De bestemming van dat geld valt op. Liefst 89 procent (469 miljoen) wordt als dividend uitgekeerd aan Shell en Exxon. Een ongebruikelijk hoog percentage. Ongebruikelijk laag voor een kapitaalintensief bedrijf als de Nam is de verhouding tussen eigen vermogen en vreemd vermogen: 4 procent. Vet op de botten? De Nam heeft het niet. Is dat niet vreemd in een tijd dat het schadeclaims richting Nam regent en niemand weet hoeveel bevingen en claims er nog komen?

Financiële positie

Volgens de Nam is er weinig aan de hand. Op de dag dat het jaarverslag verschijnt, betitelt financieel directeur Anton Broers in Het Financieele Dagblad de dividenduitkering van 469 miljoen euro als ‘prudent’. Hij wijst erop dat de Nam weinig langetermijnschulden heeft en dat de vorderingen groter zijn dan de kortetermijnschulden. Als de Nam echt geld nodig heeft, kan ze geld lenen bij haar moeders (in 2016 was dat niet nodig) en verder is er de zekerheid van de inkomsten uit het aardgas. De Nam staat er goed voor, stelt Broers. Voor vergoeding van aardbevingschade heeft de Nam in 2016 98 miljoen euro uitgekeerd. Een iets groter bedrag is opzijgezet voor de vergoeding van nieuwe claims. In totaal heeft de Nam voor bevingschades 495 miljoen gereserveerd.

Is dat genoeg? De gasproductie zal eerder af- dan toenemen. Nieuwe productiebeperkingen voor het Groningenveld zijn op komst. In de kleine velden zit weinig rek. Gerede kans dat de gasinkomsten zullen afnemen. Tegelijkertijd is de kans op nieuwe claims levensgroot. In maart 2017 oordeelt de rechter dat de Nam moet opdraaien voor de immateriële schade als gevolg van bevingen. Hoe hoog die is? Niemand weet het. Het bedrag kan in de honderden miljoenen lopen.

Deze week bevestigt het Gerechtshof in Leeuwarden een uitspraak van de rechter in Assen dat de Nam de waardedaling van huizen die zijn getroffen door een beving moet compenseren: niet als dat huis wordt verkocht, maar direct. Het zou om 100.000 huizen kunnen gaan. Prijskaartje: wellicht een miljard euro.

Op 8 januari is er bij Zeerijp, vlakbij Huizinge, de zwaarste aardbeving sinds 5 jaar, met meer dan duizend nieuwe schadeclaims als gevolg. Na twee jaar van relatieve rust, blijkt de Groningse bodem toch weer flink te kunnen schudden, ondanks de productiebeperking. De rekening? Nog niet bekend, zoals die ook nog niet bekend is van de circa 100.000 huizen die de komende jaren moeten worden versterkt. Een meerdere-miljardenkwestie, waarschijnlijk.

Winst

Hoe lang kan de Nam toekomstige claims voldoen? Blijft de gaswinning nog aantrekkelijk voor Shell en Exxon als hun eens zo lucratieve dochter wordt bedolven onder de claims en de winstgevendheid van gaswinning in het gedrang komt. Shell en Exxon zijn geen liefdadigheidsinstellingen en zeker bij Exxon wordt scherp gestuurd op winst. Als zij Groningen vaarwel zeggen, wat dan? Betaalt de staat dan de rekening?

Shell en Exxon niet. Het was altijd al zo dat Nam’s moederbedrijven niet wettelijk aansprakelijk waren: als een rechter oordeelde dat de Nam iets had gedaan wat niet deugde, was dat niet op Shell te verhalen. Bij schikkingen en overeenkomsten met gedupeerden ligt dat anders. Tot 2 juni 2017 was Shell daar wel op aan te spreken. Maar sinds het verschijnen van het jaarverslag waarschijnlijk niet meer. Shell heeft die aansprakelijkheid ingetrokken. Een mijlpaaltje.

Lees ook: Verbijstering in de Tweede Kamer over Shell

En: Shell zet de Nam op afstand. Wie draait er straks op voor de schade in Groningen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden